Chapter 1 • Verse 1अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग
अर्जुनको विषाद र मानसिक द्वन्द्व
धृतराष्ट्र उवाचधर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥ १॥
dharma-kṣetre kuru-kṣetre samavetā yuyutsavaḥ |
māmakāḥ pāṇḍavāś-caiva kim-akurvata sañjaya || 1 ||
महाभारतको परिस्थिति
हस्तिनापुरको दरबार, राजाको संशय र कुरुक्षेत्रको धर्म-प्रभाव
यो सम्पूर्ण श्रीमद्भगवद्गीताको पहिलो श्लोक हो, र अचम्मको कुरा—गीताभरि धृतराष्ट्रले बोलेको एक मात्र श्लोक यही हो।
कुरुक्षेत्रको मैदानमा दुवै पक्षका लाखौं सेनाहरू आमनेसामने उभिएका छन्। दुर्योधनको अहंकार र पाण्डवहरूको आत्मसम्मान अब तरबार र बाणको भाषामा फैसला हुन लागेको छ। तर हस्तिनापुरको राजदरबारमा बसेका जन्मान्ध राजा धृतराष्ट्र शारीरिक रूपमा मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि पुत्र-मोहको गहिरो अन्धकारमा डुबेका छन्।
धृतराष्ट्रले कुरुक्षेत्रलाई केवल रणभूमि मात्र नभनेर 'धर्मक्षेत्र' (पवित्र धर्मभूमि) भनेका छन्। राजा कुरुले कठोर तपस्या गरी यस भूमिलाई धर्मको केन्द्र बनाएका थिए। धृतराष्ट्रको मनभित्र एउटा गुप्त डर थियो— कतै यो पवित्र भूमिको धर्म-प्रभावले गर्दा मेरा अधर्मी छोराहरू (दुर्योधन आदि) को बुद्धि बदलिएर उनीहरू युद्धबाट भाग्ने त होइनन्? अथवा, कतै धर्मकै जित भएर मेरा छोराहरूको विनाश हुने त होइन?
यस श्लोकमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण शब्द हो— 'मामकाः' (मेरा छोराहरू) र 'पाण्डवाः' (पाण्डुका छोराहरू)। पाण्डु आफ्नै भाइ थिए र उनका पाँच छोराहरू पनि आफ्नै कुलका सन्तान थिए। तर धृतराष्ट्रको संकीर्ण मानसिकताले आफ्ना छोराहरूलाई 'मेरो' र भतिजाहरूलाई 'अर्काको' भनेर प्रष्ट रूपमा छुट्यायो। यही पक्षपात, न्यायलाई लत्याउने अन्धो मोह र स्वार्थ नै सम्पूर्ण महाभारतको महाविनाशको मूल जरो थियो।
महर्षि वेदव्यासले सञ्जयलाई 'दिव्य दृष्टि' दिनुभएको थियो, जसको बलमा सञ्जयले हस्तिनापुरमै बसेर कुरुक्षेत्रको मैदानमा कसले के गर्दैछ, कसको मनमा कस्तो विचार चल्दैछ—सबै कुरा साक्षात् देख्न र सुन्न सक्थे। धृतराष्ट्रले त्यही दिव्यदर्शी सञ्जयलाई सोधिरहेका छन्— "मेरा र पाण्डुका छोराहरूले के गरे?"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
तिम्रो भित्री महाभारत : 'मेरो' र 'तेरो' को द्वन्द्व
हाम्रो शरीर नै 'कुरुक्षेत्र' हो र हाम्रो हृदय 'धर्मक्षेत्र' हो। हामी बाहिर जतिसुकै शान्त देखिए पनि हाम्रो मनभित्र दैनिक महाभारतको युद्ध चलिरहेको हुन्छ।
धृतराष्ट्र हाम्रो त्यही अन्धो अहंकार र पक्षपाती मनको प्रतीक हो, जसले सत्य र न्यायलाई देख्न सक्दैन। जब हाम्रो जीवनमा कुनै विवाद वा संकट आउँछ, हामी धृतराष्ट्र जस्तै 'मामकाः' अर्थात् "मेरो मान्छे, मेरो फाइदा, मेरो अहंकार" लाई जोगाउन खोज्छौं र अर्कातर्फ रहेको निष्पक्ष सत्य र धर्मलाई बेवास्ता गर्छौं।
कुरुक्षेत्रमा दुईवटा शक्ति लडिरहेका छन्: एउटा धृतराष्ट्र र दुर्योधन जस्तो लोभ, अहंकार र मोह; अर्को पाण्डव जस्तो भित्री विवेक, संयम र न्याय। जबसम्म हाम्रो मनभित्र 'मेरो र तेरो' भन्ने विभाजनकारी पर्खाल रहन्छ, तबसम्म हाम्रो जीवनमा अशान्ति र पतन निश्चित हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :आज कुनै पनि निर्णय लिँदा वा विवादमा पर्दा आफैंलाई सोध्नुहोस्— 'के म निष्पक्ष सत्य र न्यायको पक्षमा छु, कि मेरो अन्धो अहंकार (मामकाः) लाई जिताउन पक्षपात गर्दैछु?'