Chapter 1 • Verse 2अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग
अर्जुनको विषाद र मानसिक द्वन्द्व
सञ्जय उवाचदृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥ २॥
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṁ vyūḍhaṁ duryodhanas-tadā |
ācāryam-upasaṅgamya rājā vacanam-abravīt || 2 ||
महाभारतको परिस्थिति
घमण्डीको भित्री त्रास र द्रोणाचार्यकहाँ दुर्योधनको दौडधुप
धृतराष्ट्रको प्रश्नको उत्तर दिँदै सञ्जयले कुरुक्षेत्रको पहिलो दृश्य वर्णन गर्न थाल्छन्।
कौरवहरूसँग ११ अक्षौहिणी विशाल सेना थियो, जबकि पाण्डवहरूसँग केवल ७ अक्षौहिणी सेना मात्र थियो। संख्याको हिसाबले कौरवहरू धेरै बलिया थिए। तर जब दुर्योधनले पाण्डवहरूको सेनालाई अर्जुन र धृष्टद्युम्नद्वारा रचिएको 'वज्रव्यूह' मा अत्यन्त अनुशासित, दृढ र अभेद्य रूपमा उभिएको देखे, उनको मुटुभित्र अचानक चिसो पस्यो।
यहाँ एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक रहस्य छ: दुर्योधन कौरव सेनाका प्रधान सेनापति पितामह भीष्मकहाँ नगएर सीधै आफ्ना शस्त्रास्त्र गुरु 'द्रोणाचार्य' कहाँ पुगे। किन?
पहिलो कारण— दुर्योधन भित्रैबाट डराएका थिए। बाहिरबाट आफूलाई 'राजा' र महाशक्तिशाली देखाउने अहंकारी मानिस जब वास्तविक अनुशासन र शक्तिको अगाडि पर्छ, उसको भित्री आत्मविश्वास डगमगाउँछ।
दोस्रो कारण— दुर्योधनलाई द्रोणाचार्यप्रति सधैं संशय थियो। द्रोणाचार्य कौरवहरूको नुन खाइरहेका थिए, तर उनको हृदयमा आफ्ना प्रिय शिष्य अर्जुनप्रति अपार स्नेह थियो। दुर्योधनलाई डर थियो कि युद्धको घडीमा कतै गुरु द्रोणले पाण्डवहरूप्रति दया देखाएर खुकुलो पो गरिदिने हुन् कि! त्यसैले उनी द्रोणाचार्यलाई उत्तेजित पार्न र उनको कर्तव्यबोधलाई चुनौती दिन दौडेर उनीकहाँ पुगे।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
अहंकारको पर्दा पछाडिको असुरक्षा (Insecurity Behind Arrogance)
जीवनमा जो व्यक्ति बाहिरबाट जति धेरै घमण्ड र धाक देखाउँछ, उसको भित्र त्यति नै ठूलो असुरक्षा र डर लुकेको हुन्छ।
दुर्योधनसँग विशाल शक्ति, स्रोत र साधन थियो, तर उसँग 'धर्म' (नैतिक आत्मबल) थिएन। पाण्डवहरूसँग साधन थोरै थिए, तर उनीहरूसँग एकता, अनुशासन र सत्यको बल थियो। जब सत्य सानो संख्यामा भए पनि दृढ भएर उभिन्छ, तब अधर्मको विशाल साम्राज्य पनि भित्रैदेखि काम्न थाल्छ।
जब मानिस भित्रबाट कमजोर हुन्छ, उसले अरूलाई शङ्का गर्न थाल्छ, आफ्नो नजिकका सहयोगीहरूमाथि दबाब सिर्जना गर्छ, र परिस्थिति बिग्रनुअघि नै दोष अरूको काँधमा थोपर्ने प्रपञ्च रच्छ—जसरी दुर्योधनले द्रोणाचार्यमाथि गरे।
व्यावहारिक सूत्र :बाहिरी साधन र भीडको धाक नलगाउनुहोस्। आफ्नो भित्री चरित्र र नैतिकता बलियो बनाउनुहोस्; सत्य र अनुशासनको अगाडि जस्तोसुकै ठूलो अहंकार पनि डगमगाउँछ।