अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यस श्लोकमा दुर्योधनको बोलीमा कूटनीति, चातुर्य र विषालु व्यंग्य (sarcasm) भरिएको छ। दुर्योधनले द्रोणाचार्यलाई भन्छन्— "तव शिष्येण धीमता" अर्थात् 'तपाईंका बुद्धिमान् शिष्यले!'। यो साधारण प्रशंसा थिएन, यो द्रोणाचार्यको छातीमा हानिएको एउटा धारिलो वाण थियो। यसको पछाडि महाभारतको एउटा ठूलो इतिहास छ: द्रोणाचार्य र पाँचाल नरेश द्रुपद बाल्यकालका गुरुकुलका साथी थिए। तर पछि राजा बनेपछि द्रुपदले गरिब द्रोणलाई 'समान हैसियत नभएकासँग मित्रता हुन सक्दैन' भन्दै अपमान गरेर दरबारबाट निकालिदिएका थिए। द्रोणाचार्यले पछि कौरव र पाण्डवहरूलाई अस्त्रविद्या सिकाएर गुरुदक्षिणाको रूपमा द्रुपदलाई बन्दी बनाए र उनको आधा राज्य खोसे। त्यस अपमानको बदला लिन द्रुपदले द्रोणाचार्यको वध गर्न सक्ने पुत्र प्राप्तिको लागि कठोर यज्ञ गरे, जसबाट 'धृष्टद्युम्न' को जन्म भयो। सबैलाई थाहा थियो कि धृष्टद्युम्नको जन्म नै द्रोणलाई मार्नका लागि भएको हो। तर जब त्यही धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्यकहाँ धनुर्विद्या सिक्न आए, तब द्रोणाचार्यले आफ्नो उदारता र शिक्षक धर्मका कारण कुनै भेदभाव नगरी आफ्नै काल (हत्यारा) लाई सम्पूर्ण दिव्य अस्त्रहरूको ज्ञान दिए। आज कुरुक्षेत्रको युद्धमा त्यही धृष्टद्युम्न पाण्डव सेनाको प्रधान सेनापति बनेर द्रोणाचार्यकै विरुद्ध सेनाको व्यूहरचना गरिरहेका छन्। दुर्योधनले द्रोणलाई व्यंग्य गर्दै सम्झाउँदै छन्— "हे गुरुदेव! हेर्नुहोस् तपाईंको अत्यधिक उदारताको फल! जसलाई तपाईंले आफ्नै हातले शस्त्रविद्या सिकाउनुभयो, आज त्यही व्यक्ति तपाईंलाई नै मार्न अगाडि उभिएको छ। अब पनि पाण्डवहरूप्रति मोह देखाउने कि आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर लड्ने?"

हाम्रो जीवनमा पनि धेरै मानिसहरू दुर्योधन जस्तै प्रवृत्तिका हुन्छन्। जब उनीहरूलाई आफू संकटमा परेको भान हुन्छ, उनीहरू अरूको पुरानो गल्ती, उदारता वा कमजोरी कोट्याएर उनीहरूलाई 'अपराधबोध' (Guilt) मा पार्न खोज्छन्। दुर्योधनले द्रोणाचार्यको गुरु-धर्म र उदारतालाई उनीविरुद्ध नै प्रयोग गरे। चाटुकार र स्वार्थी मानिसहरूले सधैं तपाईंको विगतका निर्णयहरूलाई शंकाको घेरामा राखेर तपाईंलाई आफू अनुकूल नचाउन खोज्छन्। अर्कोतर्फ, यसले यो पनि सिकाउँछ कि जीवनमा कसैलाई ज्ञान वा शक्ति सुम्पिँदा उसको चरित्र र उद्देश्यको पहिचान गर्नुपर्छ। कुपात्रलाई दिइएको शक्ति अन्त्यमा धर्मकै विनाशका लागि प्रयोग हुन सक्छ।