अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यस श्लोकमा दुर्योधनले पाण्डव पक्षका प्रमुख सेनानायकहरूको नामावली लिन सुरु गर्छन्। तर यहाँ सबैभन्दा ध्यान दिनुपर्ने शब्द हो— 'भीमार्जुनसमा युधि' (युद्धमा भीम र अर्जुन समान)। दुर्योधनसँग ११ अक्षौहिणी सेना थियो, कर्ण र भीष्म जस्ता दिग्गज महारथी थिए, तैपनि उनको अवचेतन मनमा (Subconscious Mind) कसको डर थियो? केवल भीम र अर्जुनको! दुर्योधनलाई थाहा थियो कि भीमको त्यो महाबली गदाले उनका सय भाइहरूको वध गर्ने प्रतिज्ञा गरेको छ, र अर्जुनको गाण्डीव धनुषको अगाडि स्वर्गका देवताहरू पनि टिक्न सक्दैनन्। त्यसैले पाण्डव सेनाका हरेक वीरलाई हेर्दा उनलाई भीम र अर्जुनकै प्रतिरूप देखिइरहेको थियो। दुर्योधनले यहाँ तीन जना विशिष्ट योद्धाहरूको नाम लिन्छन्: १. युयुधान (सात्यकि): श्रीकृष्णका परम भक्त र अर्जुनका प्रिय शिष्य। नारायणी सेना दुर्योधनको पक्षमा जाँदा पनि सात्यकिले धर्म र श्रीकृष्णको साथ छाडेनन्। २. राजा विराट: जसको मत्स्य देशमा पाण्डवहरूले आफ्नो एक वर्षको कठिन 'अज्ञातवास' सुरक्षित रूपमा बिताएका थिए। ३. द्रुपद: पाँचाल देशका सम्राट, जसको सम्पूर्ण शक्ति पाण्डवहरूलाई न्याय दिलाउन समर्पित थियो। यी तीनै जना 'महारथी' थिए। प्राचीन युद्धशास्त्र अनुसार एक्लै १०,००० धनुर्धारीहरूसँग एकैपटक लड्न सक्ने र सबै अस्त्र-शस्त्रमा निपुण योद्धालाई 'महारथी' भनिन्थ्यो।

मनोविज्ञानमा एउटा नियम छ— 'तपाईं जुन कुरासँग डराउनुहुन्छ, तपाईंको मनले संसारका हरेक कुरामा त्यही डरको छायाँ देख्न थाल्छ।' दुर्योधन आफ्ना विरोधीहरूको शक्ति देखेर भित्रैदेखि तर्सिएका थिए। बाहिरबाट अहंकारको भाषण दिए पनि उनको मन भीम र अर्जुनको शक्ति नाप्नमै व्यस्त थियो। जब मानिसले अन्यायको बाटो रोज्छ, उसको आफ्नै विवेकले उसलाई भित्रभित्रै कमजोर बनाइदिन्छ। अर्कोतर्फ, पाण्डवहरूको पक्षमा ती योद्धाहरू थिए जसलाई कुनै लोभ वा डरले होइन, सम्बन्ध, निष्ठा र सत्यको बलले एक ठाउँमा ल्याएको थियो। संख्याभन्दा सङ्कल्प र समर्पण सधैं ठूलो हुन्छ।