अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यो श्लोक गीताका सबैभन्दा गहन र चर्चित श्लोकहरूमध्ये एक हो। यहाँ संस्कृतका दुई शब्द— 'अपर्याप्तम्' र 'पर्याप्तम्' ले दुर्योधनको छटपटिएको मनस्थितिलाई अद्भुत रूपमा उजागर गर्छन्: धेरै विद्वान्हरूले यस श्लोकका दुईवटा अर्थ निकालेका छन्: १. बाहिरी धाकको अर्थ: "भीष्मले रक्षा गरेको हाम्रो सेना असीमित (अपर्याप्तम्) छ, कसैले नाप्न सक्दैन; तर भीमले रक्षा गरेको पाण्डवहरूको सेना सीमित (पर्याप्तम्) छ, जसलाई हामी सजिलै जित्न सक्छौं।" २. भित्री डरको मनोवैज्ञानिक अर्थ (जो अधिक यथार्थ हो): "भीष्म पितामहको नेतृत्वमा भए पनि हाम्रो सेना कता-कता अपूरो र अपर्याप्त (असुरक्षित) लागिरहेको छ; तर भीमको क्रोध र संरक्षणमा रहेको पाण्डवहरूको सेना पूर्ण रूपमा पर्याप्त र मजबुत देखिन्छ।" दुर्योधनले यहाँ आफ्नो रक्षाको जिम्मा 'भीष्म' माथि र पाण्डवहरूको रक्षाको जिम्मा 'भीम' माथि देखेका छन्। भीष्म पितामह कौरवहरूको पक्षबाट लडिरहेका भए तापनि उनको मन पाण्डवहरूप्रति स्नेही थियो। भीष्मले युद्धअघि नै स्पष्ट भनिसकेका थिए— "म तिम्रो लागि लड्नेछु, तर म पाँच पाण्डवहरूको वध गर्ने छैन।" यसले गर्दा दुर्योधनलाई लागिरहेको थियो कि भीष्मको निष्ठा आधा मात्र छ, पूर्ण छैन। अर्कोतर्फ, पाण्डव सेनाको अग्रभागमा उभिएका भीमसेनको मनमा कुनै द्विविधा थिएन। भीमले द्रौपदीको अपमान गर्ने सबै कौरवहरूलाई टुक्रा-टुक्रा पार्ने भीषण प्रतिज्ञा गरेका थिए। भीष्मको रक्षा 'कर्तव्यको बोझ' ले भरिएको थियो, तर भीमको रक्षा 'न्यायको ज्वाला र प्रतिज्ञा' ले भरिएको थियो। त्यसैले ११ अक्षौहिणीको मालिक दुर्योधनलाई आफ्नै सेना अपर्याप्त र कमजोर लागिरहेको थियो।

जीवनमा तपाईंसँग जतिसुकै ठूला पद, साधन वा दिग्गजहरूको साथ भए पनि— यदि उनीहरूको हृदय तपाईंको उद्देश्यसँग जोडिएको छैन भने, त्यो शक्ति खोक्रो हुन्छ। दुर्योधनसँग भीष्म जस्ता महामानव थिए, तर भीष्मको आत्मा अधर्मसँग सहमत थिएन। त्यसैले त्यो विशाल साधनले पनि दुर्योधनलाई भित्री शान्ति र विजयको भरोसा दिन सकेन। अर्कोतर्फ, पाण्डवहरूसँग भीम जस्ता साथी थिए जसको मन, वचन र कर्म पूर्ण रूपमा एउटै लक्ष्यमा समर्पित थियो। जब तपाईं कुनै समूह वा कार्यको नेतृत्व गर्नुहुन्छ, केवल मानिसहरूको संख्या नजोग्नुहोस्; उनीहरूको 'मनको निष्ठा' जोख्नुहोस्। शंका र बेमेल भएको ठूलो टिमभन्दा, पूर्ण निष्ठा र स्पष्ट लक्ष्य भएको सानो टिमले नै संसार जित्छ।