अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यस श्लोकमा दुर्योधनको बोलीमा अहंकारको पराकाष्ठा देखिन्छ, तर सँगसँगै उनको मुखबाट अन्जानमै आफ्नै विनाशको अशुभ भविष्यवाणी पनि निस्किन्छ। दुर्योधनले प्रयोग गरेको शब्द हो— 'मदर्थे त्यक्तजीविताः' (मेरो लागि आफ्नो जीवन त्याग्न आएकाहरू)। व्याकरणको दृष्टिले 'त्यक्तजीविताः' को अर्थ 'जसको जीवन त्याग भइसकेको छ' वा 'जो मर्नका लागि तयार छन्' भन्ने हुन्छ। दुर्योधनले यो कुरा आफ्ना सहयोगीहरूको प्रशंसा गर्न भनेका थिए, तर विधिको विडम्बना— उनको मुखबाट सत्य नै निस्कियो। अधर्मी दुर्योधनको झूटा अहंकारलाई जिताउन कुरुक्षेत्रको मैदानमा आएका ती सम्पूर्ण राजाहरू र सैनिकहरू साँच्चिकै मृत्युको मुखमा होमिसकेका थिए। अर्को मुख्य शब्द हो— 'मदर्थे' (मेरो लागि)। दुर्योधनको दृष्टिमा यो युद्ध न धर्मको रक्षाका लागि थियो, न कुलको मर्यादाका लागि, न त हस्तिनापुरका जनताको भलाइका लागि थियो। त्यो युद्ध केवल "मेरो लागि" (दुर्योधनको व्यक्तिगत जिद्दी, भोग र घमण्ड) का लागि मात्र थियो। उसलाई आफ्ना लागि लाखौं मानिसहरू मर्न तयार भएकोमा गर्व थियो, कुनै दया वा पश्चाताप थिएन।

संसारमा दुई प्रकारका नेता वा मानिसहरू हुन्छन्: १. धर्मनिष्ठ (पाण्डव जस्ता): जो आफ्ना सहयोगीहरूलाई परिवार मान्छन् र उनीहरूको रक्षाका लागि आफू दुःख झेल्न तयार हुन्छन्। २. आत्मकेन्द्रित (दुर्योधन जस्ता): जसले अरूको जीवन, समय र भावनालाई केवल आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने 'साधन' (Instrument) मात्र ठान्छन्— "तिनीहरू मेरो लागि मर्न तयार छन्!" कुनै पनि सम्बन्ध वा कार्यक्षेत्रमा जब कसैले 'हाम्रो' भन्न छोडेर केवल 'मेरो' (मदर्थे) भन्न थाल्छ, त्यहाँबाट विनाशको बाटो सुरु हुन्छ। स्वार्थी अहंकारले आफ्ना सहयोगीहरूको रगत र पसिनाको मूल्य बुझ्दैन।