अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यस श्लोकमा दुर्योधनले आफ्नो पक्षका प्रमुख ७ जना महारथीहरूको नाम लिन्छन्। तर यस सूचीमा दुर्योधनको चलाखीपूर्ण राजनीतिक मनोविज्ञान प्रष्ट देखिन्छ: १. 'भवान्' (तपाईं स्वयं): कौरव सेनाका सर्वोच्च प्रधान सेनापति पितामह भीष्म थिए। नियम अनुसार भीष्मको नाम पहिलो नम्बरमा आउनुपर्थ्यो। तर दुर्योधन द्रोणाचार्यको सामुन्ने उभिएका थिए, त्यसैले द्रोणलाई मख्ख पार्न र खुसी बनाउन उनले भीष्मभन्दा पहिले द्रोणको नाम ('भवान्') अगाडि सारे। २. 'भीष्म र कर्ण': भीष्म र कर्ण दुवै महापराक्रमी थिए, तर उनीहरूको आपसी सम्बन्ध अत्यन्तै कटु थियो। भीष्मले कर्णलाई 'अर्धरथी' भनेर अपमान गरेका कारण कर्णले प्रतिज्ञा गरेका थिए— "जबसम्म भीष्म जीवित रहन्छन्, म कुरुक्षेत्रमा अस्त्र उठाउने छैन।" तैपनि दुर्योधनले भीष्मको नामलगत्तै कर्णको नाम लिएर दुवैको अहंलाई सन्तुष्ट पार्न खोजे। ३. 'कृपाचार्य': हस्तिनापुरका कुल-गुरु, जसलाई 'समितिञ्जयः' (सधैं संग्राम जित्ने अजेय योद्धा) भनेर प्रशंसा गरियो। ४. 'अश्वत्थामा': द्रोणाचार्यका एक मात्र अमर पुत्र। अश्वत्थामाको नाम लिएर दुर्योधनले द्रोणलाई भावनात्मक रूपमा बाँध्न खोजे— "तपाईंको छोराको भविष्य पनि हाम्रै विजयसँग गाँसिएको छ।" ५. 'विकर्ण': दुर्योधनका १०० भाइहरूमध्ये विकर्ण मात्र त्यस्ता भाइ थिए जसले द्यूतसभामा द्रौपदीको चीरहरण हुँदा खुलेर विरोध गरेका थिए। विकर्णको धर्मपरायणता र न्यायप्रियता जगजाहेर थियो। उनको नाम लिएर दुर्योधनले देखाउन खोजे कि धर्मका ज्ञाताहरू पनि मेरै पक्षमा छन्। ६. 'सौमदत्ति (भूरिश्रवा)': बाह्लिक देशका राजकुमार सोमदत्तका छोरा, जो अद्वितीय खड्ग र धनुर्धारी थिए।

यस श्लोकमा नाम लिइएका दिग्गजहरू— भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य र विकर्ण— यी कोही पनि दुर्योधनको अधर्म, अहंकार र द्रौपदीको अपमानबाट सन्तुष्ट थिएनन्। उनीहरू सबैलाई थाहा थियो कि दुर्योधन गलत छ र पाण्डवहरू धर्मको पक्षमा छन्। तैपनि उनीहरू दुर्योधनकै पक्षबाट लडिरहेका थिए! किन? किनकि उनीहरू 'नुनको सोझो', राजदरबारको आश्रय, पुरानो वचनबद्धता, र सामाजिक प्रतिष्ठाको बन्धनमा बाँधिएका थिए। यो हाम्रो जीवनको पनि सबैभन्दा ठूलो चेतावनी हो— जब सत्य र असत्यको लडाइँ हुन्छ, तब व्यक्तिगत निष्ठा वा पुरानो उपकारको बहानामा अधर्मको पक्ष लिनु पनि महापाप बन्न पुग्छ। भीष्म र द्रोण जस्ता ऋषि-तुल्य महापुरुषहरूको समेत पतन यही बन्धनका कारण भयो।