अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

अघिल्ला तीनवटा श्लोकहरूमा (श्लोक ४, ५, र ६) दुर्योधनले पाण्डव पक्षका महारथीहरूको नाम लगातार लिए। पाण्डवहरूको शक्ति गन्दागन्दै दुर्योधनलाई अचानक झसङ्ग भयो— "अहो! मैले आफ्नै सेनापतिको अगाडि शत्रुहरूको यति धेरै प्रशंसा गरेँ भने त हाम्रै सेनाको मनोबल गिर्न सक्छ!" त्यसैले आफ्नो भित्री डर र हीनताबोधलाई ढाकछोप गर्न दुर्योधनले तत्काल कुरा फेरेर भने— "अस्माकं तु विशिष्टा ये..." (तर हाम्रो पक्षमा पनि कम वीरहरू छैनन्!)। यहाँ दुर्योधनले द्रोणाचार्यलाई 'द्विजोत्तम' (ब्राह्मणहरूमा श्रेष्ठ) भनेर सम्बोधन गरेका छन्। यस सम्बोधनमा एउटा गहिरो कूटनीतिक षड्यन्त्र लुकेको छ: बाहिरी रूपमा हेर्दा यो गुरुको सम्मान जस्तो देखिन्छ। तर भित्री रूपमा दुर्योधनले द्रोणलाई घोचपेच गर्दै सम्झाइरहेका छन्— "तपाईं जन्मले ब्राह्मण हुनुहुन्छ, क्षत्रिय होइन। ब्राह्मणको हृदय कोमल र दयालु हुन्छ। कतै युद्धको मैदानमा तपाईंको त्यही ब्राह्मणोचित दया पाण्डवहरूप्रति नजागोस्! तपाईंले आफ्नो कोमलता त्यागेर कठोर क्षत्रियको जस्तै लड्नुपर्छ।" दुर्योधनले "मम सैन्यस्य" (मेरो सेना) भनेका छन्। उनले भीष्म, द्रोण र कर्ण जस्ता दिग्गजहरूलाई आफ्ना आदरणीय अभिभावक नभई 'मेरो व्यक्तिगत सेनाका सिपाही' को रूपमा हेरिरहेका थिए, जसले उनको चरम मालिकी अहंकार देखाउँछ।

जब कुनै व्यक्ति भित्रैदेखि अर्काको क्षमता देखेर तर्सिन्छ, उसले तुरुन्तै आफ्नो धाक लगाउन सुरु गर्छ। यो मानव मनोविज्ञानको एउटा चिरपरिचित लक्षण हो। दुर्योधनले शत्रुहरूको प्रशंसा गरेर आफ्नो मनोबल गुमाउन लागेपछि त्यसलाई ढाक्न आफ्ना मान्छेहरूको धाक लगाउन थाले। असुरक्षित मानिसहरू सधैं अरूलाई आफ्नो शक्ति देखाएर आत्मसन्तुष्टि लिन खोज्छन्। अर्कोतर्फ, कसैलाई उसको जात, पृष्ठभूमि वा स्वभावको सीमा (जस्तै 'द्विजोत्तम') सम्झाएर आफ्नो स्वार्थका लागि उक्साउने प्रवृत्ति समाजमा धेरै पाइन्छ। सच्चा नेतृत्वले मानिसलाई उसको क्षमताको आधारमा विश्वास गर्छ, मनोवैज्ञानिक दबाब दिएर होइन।