अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यस श्लोकमा दुर्योधनले पाण्डव सेनाको अग्रपंक्ति र नयाँ पुस्ताका वीरहरूको वर्णन पूरा गर्छन्: १. युधामन्यु र उत्तमौजा: यी दुई पाँचाल देशका दाजुभाइ थिए, जसलाई 'रथ-रक्षक' (Chariot Guardians) को विशेष जिम्मेवारी दिइएको थियो। महाभारतको युद्धमा जब अर्जुन बाण चलाउन व्यस्त हुन्थे, तब उनको रथको दायाँ र बायाँ पाङ्ग्राको रक्षा गर्ने पवित्र प्रतिज्ञा यी दुई वीरहरूले लिएका थिए। उनीहरूले अन्तिम साससम्म अर्जुनको पाङ्ग्रामा शत्रुलाई टेक्न दिएनन्। २. सौभद्र (अभिमन्यु): अर्जुन र श्रीकृष्णकी बहिनी सुभद्राका १६ वर्षीय पुत्र। आमाको गर्भमै छँदा चक्रव्यूह भेदन गर्ने रहस्य सुनेका अभिमन्युको युद्धकौशल देखेर स्वयं भीष्म र द्रोण पनि चकित पर्थे। दुर्योधनलाई थाहा थियो कि पाण्डवहरूको नयाँ पुस्ता पनि सिंहको डमरु जस्तै निर्भीक छ। ३. द्रौपदेयाः (उपपाण्डवहरू): द्रौपदीबाट पाँच पाण्डवहरूका पाँच जना छोराहरू (प्रतिविन्ध्य, सुतसोम, श्रुतकर्मा, शतानीक, र श्रुतसेन)। यिनीहरू सबै धर्म, मर्यादा र युद्धविद्यामा आफ्ना पिताहरू जत्तिकै निपुण थिए। दुर्योधनले अन्त्यमा भन्छन्— "सर्व एव महारथाः" अर्थात् 'यी सबैका सबै महारथी हुन्!'। ११ अक्षौहिणी सेनाको मालिक दुर्योधनले पाण्डवहरूका बाबुहरू मात्र होइन, उनीहरूका १६–१८ वर्षका किशोर सन्तानहरूको शौर्य सम्झेर पनि भित्रभित्रै डर महसुस गरिरहेका थिए।

यस श्लोकले हामीलाई जीवनका दुईवटा महत्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ: पहिलो— 'टिमवर्क र विश्वासपात्रको भूमिका'। जतिसुकै ठूलो धनुर्धारी भए पनि अर्जुनलाई आफ्नो पाङ्ग्रा जोगाउन युधामन्यु र उत्तमौजा जस्ता निष्ठावान् सहयोगीको खाँचो पर्थ्यो। महान् लक्ष्य हासिल गर्न एक्लो हिरो बनेर पुग्दैन; आफ्ना 'अन्धो-कुनाहरू' (Blind spots) जोगाइदिने इमान्दार साथीहरूको टिम चाहिन्छ। दोस्रो— 'संस्कार र चरित्रको पुस्तान्तरण'। पाण्डवहरूले १३ वर्षको कष्ट र वनवास भोग्दा पनि आफ्ना सन्तानहरू (अभिमन्यु र उपपाण्डवहरू) लाई कायरता होइन, धर्म, साहस र मर्यादाको संस्कार दिए। दुर्योधनको अहंकारले आफ्ना भाइहरूलाई विनाशको बाटोमा डोर्‍यायो, तर पाण्डवहरूको संस्कारले नयाँ पुस्तालाई पनि 'महारथी' बनायो।