अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

दुर्योधनको छटपटाहट र भित्री संशयलाई सेनापति भीष्मले टाढैबाट बुझिसकेका थिए। दुर्योधनले द्रोणाचार्यको सामुन्ने जतिसुकै धाक लगाए पनि उसको स्वरमा लुकेको डर र शंका भीष्म जस्ता अनुभवी योद्धाबाट छिप्न सकेन। भीष्म कुरुवंशका सबैभन्दा सम्मानित अभिभावक थिए। दुर्योधन अधर्मी र अहङ्कारी भए पनि भीष्मका लागि ऊ आफ्नै कुलको सन्तान (नाति) थियो। एउटा बूढो बाजेले आफ्नो नातिको मनोबल यसरी युद्धको पहिलो क्षणमै धर्मराएको हेर्न सकेनन्। त्यसैले दुर्योधनको मनमा ढाडस र आँट भर्नका लागि प्रतापी भीष्मले कुरुक्षेत्रको आकाश थर्किने गरी सिंहको जस्तो गर्जन गरे र आफ्नो शङ्ख फुकिदिए। तर यो शङ्खध्वनि केवल युद्धको घोषणा मात्र थिएन; यो पितामह भीष्मको गहिरो आन्तरिक विवशताको आवाज पनि थियो। भीष्मलाई राम्ररी थाहा थियो कि दुर्योधनको पक्ष अधर्म हो र यो युद्धको अन्त्य कौरवहरूको विनाशमा टुङ्गिनेछ। तैपनि हस्तिनापुरको सिंहासनप्रतिको अन्धो वचनबद्धताका कारण, भीष्मले आफूलाई थाहा हुँदाहुँदै पनि अधर्मको सेनापतिको रूपमा पहिलो शङ्ख फुक्नुपर्‍यो।

जीवनमा धेरै मानिसहरू पितामह भीष्म जस्तै परिस्थितिमा हुन्छन्— उनीहरू असल, अनुभवी, नैतिक र प्रतिभाशाली हुन्छन्, तर गलत संस्था, गलत नेतृत्व वा पुरानो गलत प्रतिज्ञासँग बाँधिएका हुन्छन्। जब तपाईं कुनै गलत ठाउँमा आफ्नो निष्ठा बेचिदिनुहुन्छ, तब तपाईंले चाहेर पनि सत्यको पक्ष लिन सक्नुहुन्न। तपाईंले आफ्नो योग्यता र शक्ति त्यस्ता अहंकारी मानिसहरूको मनोबल बढाउन (तस्य सञ्जनयन्हर्षं) खर्च गर्नुपर्छ, जसको विनाश अवश्यम्भावी छ। भीष्मको यो शङ्खनादले हामीलाई चेतावनी दिन्छ: प्रतिभा र बल मात्र भएर पुग्दैन; तपाईंको बल कुन उद्देश्य र कसको सेवामा प्रयोग भइरहेको छ, त्यो महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यदि उद्देश्य नै गलत छ भने तपाईंको 'सिंहनाद' पनि अन्त्यमा पश्चात्तापको आँसु बन्नेछ।