अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

सेनापति भीष्मको शङ्खध्वनि नै कौरव सेनाका लागि युद्ध सुरु गर्ने मुख्य संकेत थियो। भीष्मको शङ्खको आवाज नसकिँदै कौरव पक्षका लाखौं सेनाहरू, रथचालकहरू र बाजा बजाउनेहरूले एकैपटक आफ्ना युद्ध-बाजाहरू बजाउन थाले। प्राचीन भारतीय युद्धकलामा विभिन्न किसिमका बाजागाजाहरूको प्रयोग गरिन्थ्यो: - 'भेरी': ठूला-ठूला दमाहा जसको गम्भीर आवाजले शत्रुको मुटु हल्लाउँथ्यो - 'पणव': ढोलक वा मृदङ्ग जसले सेनाको कदमको गति निर्धारण गर्थ्यो - 'आनक': नगरा जसले लामो दूरीसम्म युद्धको तीव्रताको सूचना दिन्थ्यो - 'गोमुख': साँढेको सिङ जस्तो घुमाउरो नरसिंहा वा तुरही कौरवहरूसँग ११ अक्षौहिणी सेना थियो। जब यी लाखौं योद्धाहरूले आफ्ना सम्पूर्ण शङ्ख, नगरा र तुरहीहरू एकैसाथ बजाए, तब कुरुक्षेत्रको आकाश र धर्ती भीषण गर्जनले गुञ्जायमान भयो। कौरवहरूले यो आवाज पाण्डवहरूको मनोबल तोड्न र आफ्नो विशाल संख्याको धाक देखाउनका लागि गरेका थिए।

जब मानिस भित्रबाट कमजोर र भयभीत हुन्छ, तब उसले बाहिर चर्को आवाज र कोलाहल (स शब्दस्तुमुलोऽभवत्) सिर्जना गरेर आफ्नो डर लुकाउन खोज्छ। कौरवहरूको यो सामूहिक बाजा-गाजा त्यही आन्तरिक असुरक्षाको बाहिरी प्रकटीकरण थियो। हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि जब अहंकार वा लोभले शासन गर्न खोज्छ, तब मनभित्र यस्तै अनेकौं इच्छाहरू र संशयहरूको कोलाहल मच्चिन्छ। बाहिरी संसारले तपाईंलाई धम्क्याउन, प्रभावित पार्न वा अलमल्याउन अनेकौं भड्किला हल्लाहरू गर्छ। तर एउटा कुरा सधैं याद राख्नुहोस्— धेरै हल्ला हुनु भनेको शक्ति हुनु होइन। कोलाहल जतिसुकै भयानक भए पनि, त्यसले केवल हावालाई हल्लाउन सक्छ, सत्यलाई हल्लाउन सक्दैन। कौरवहरूको ११ अक्षौहिणीको आवाजलाई जवाफ दिन अब पाण्डव पक्षबाट कृष्णको एउटै दिव्य शङ्ख काफी हुनेछ।