Chapter 1 • Verse 15अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग
अर्जुनको विषाद र मानसिक द्वन्द्व
सञ्जय उवाचपाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥ १५॥
pāñcajanyaṁ hṛṣīkeśo devadattaṁ dhanañjayaḥ |
pauṇḍraṁ dadhmau mahā-śaṅkhaṁ bhīma-karmā vṛkodaraḥ || 15 ||
महाभारतको परिस्थिति
तीन महाशङ्खहरूको रहस्य— पाञ्चजन्य, देवदत्त र पौण्ड्र
पाण्डव पक्षका महारथीहरूले फुकेका शङ्खहरू केवल सामान्य बाजा थिएनन्; ती प्रत्येकको पछाडि अलौकिक वीरता र इतिहास गाँसिएको थियो:
१. 'पाञ्चजन्य' (श्रीकृष्णको शङ्ख):
श्रीकृष्णले शिक्षा प्राप्त गरिसकेपछि आफ्ना गुरु सान्दीपनि ऋषिको मृत पुत्रलाई फर्काउन प्रभास क्षेत्रमा समुन्द्रभित्र रहेको 'पञ्चजन' नामक दुर्दान्त जल-राक्षसको वध गर्नुभएको थियो। त्यही पञ्चजन राक्षसको अस्थिबाट निर्मित शङ्खलाई 'पाञ्चजन्य' भनियो। जब श्रीकृष्णले पाञ्चजन्य फुक्नुहुन्थ्यो, त्यसको पवित्र र गम्भीर ध्वनिले अधर्मीहरूको मुटु थर्काउँथ्यो। यहाँ श्रीकृष्णलाई 'हृषीकेश' (हृषीक = इन्द्रिय, ईश = स्वामी) भनिएको छ— जसले मन र सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई पूर्ण नियन्त्रणमा राखेका छन्।
२. 'देवदत्त' (अर्जुनको शङ्ख):
स्वर्गमा देवराज इन्द्रको अनुरोधमा अर्जुनले देवताहरूलाई समेत हैरान पार्ने 'निवातकवच' नामक दैत्यहरूको एक्लै संहार गरेका थिए। त्यस विजयबाट प्रसन्न भएर इन्द्रले अर्जुनलाई उपहार दिएको दिव्य शङ्ख नै 'देवदत्त' (देवताहरूद्वारा दिइएको) थियो। अर्जुनलाई 'धनञ्जय' भनिएको छ, किनभने उनले युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञका बेला चारै दिशाका राजाहरूलाई परास्त गरी अकूत वैभव र कीर्ति आर्जन गरेका थिए।
३. 'पौण्ड्र' (भीमसेनको शङ्ख):
भीमसेनलाई 'भीमकर्मा' भनिएको छ— जसले हिडिम्ब, बकासुर, किर्मिर, जरासन्ध र कीचक जस्ता विशालकाय योद्धा र राक्षसहरूलाई खाली हातले चिरेर मारेका थिए। उनको पेटमा 'वृक' (ब्वाँसो) जस्तो प्रचण्ड पाचक अग्नि भएकाले उनलाई 'वृकोदर' भनिन्थ्यो। भीमसेनको शङ्ख 'पौण्ड्र' आकारमा यति ठूलो र गम्भीर थियो कि त्यसको कम्पनले कुरुक्षेत्रको जमिन नै हल्लिन्थ्यो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
इन्द्रिय-संयम (हृषीकेश), एकाग्रता (अर्जुन) र अदम्य संकल्प (भीम)
तपाईंको दैनिक जीवनको कुरुक्षेत्र जित्नका लागि पनि यी तीनवटा शक्तिको संयुक्त शङ्खनाद हुन आवश्यक छ:
पहिलो, 'हृषीकेश' (इन्द्रिय-संयम): जबसम्म तपाईंका इन्द्रियहरू (आँखा, कान, जिब्रो र मन) तपाईंकै नियन्त्रणमा हुँदैनन्, तबसम्म तपाईं बाहिरी परिस्थितिको दास बनिरहनुहुन्छ। श्रीकृष्ण जस्तो आत्म-संयम नै जीवनको पहिलो जग हो।
दोस्रो, 'धनञ्जय' (एकाग्रता र पुरुषार्थ): अर्जुन जस्तै आफ्ना लक्ष्यप्रति अविचलित निष्ठा। जसले आफ्ना भित्री दुर्गुणहरूलाई जितेर सद्गुणको वास्तविक धन (धनञ्जय) कमाउन सक्छ, उसले मात्र संसारमा कीर्ति पाउँछ।
तेस्रो, 'भीमकर्मा' (अदम्य साहस र कठोर कर्म): केवल सोचेर वा योजना बनाएर मात्र जीवन बदलिँदैन। कतिपय अवस्थामा भीम जस्तो भयानक साहस र कठोर परिश्रम चाहिन्छ जसले वर्षौंदेखि जकडिएका नकारात्मक बानीहरूलाई जरैदेखि उखेलेर फ्याँक्न सकोस्।
व्यावहारिक सूत्र :आफ्ना इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्नुहोस्, लक्ष्यमा अर्जुन जस्तो एकोहोरिनुहोस्, र भीम जस्तो निडर भएर कठोर कर्म गर्न मैदानमा उत्रिनुहोस्।