अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

पाण्डव सेनाका सर्वोच्च राजा धर्मराज युधिष्ठिर थिए। संस्कृतमा युधिष्ठिरको अर्थ हुन्छ: 'युद्धे स्थिरः सः युधिष्ठिरः'— अर्थात् जस्तोसुकै भीषण युद्ध, सङ्कट र उत्तेजनाको घडीमा पनि आफ्नो विवेक, सत्य र धर्मबाट विचलित नहुने व्यक्ति। युधिष्ठिरको शङ्खको नाम 'अनन्तविजय' थियो। यसको गहिरो दार्शनिक अर्थ छ— अधर्मको जित कहिलेकाहीँ तात्कालिक रूपमा हुन सक्ला, तर धर्म र सत्यको विजय मात्र अनन्त (चिरकालसम्म जीवित रहने) हुन्छ। युधिष्ठिरले अनन्तविजय फुकेर घोषणा गरे कि पाण्डवहरूको लडाइँ जमिनको टुक्राका लागि होइन, शाश्वत धर्मको स्थापनाका लागि हो। माद्रीका दुई जुम्ल्याहा छोराहरूमध्ये: - नकुलले 'सुघोष' नामक शङ्ख फुके। सुघोषको अर्थ हुन्छ 'अत्यन्त मधुर र गम्भीर ध्वनि'। नकुल सौन्दर्य, अश्व-विद्या र तरबार युद्धका अद्वितीय महारथी थिए। - सहदेवले 'मणिपुष्पक' नामक शङ्ख फुके। मणिपुष्पकको अर्थ हुन्छ 'रत्न र पुष्प जस्तै पवित्र र चम्किलो'। सहदेव ज्योतिष, नीतिशास्त्र र दूरदर्शिताका प्रकाण्ड पण्डित थिए जसलाई त्रिकालको रहस्य थाहा हुन्थ्यो।

जब तपाईं आफ्नो जीवनमा संकट, अन्याय वा प्रतिस्पर्धाको सामना गर्नुहुन्छ, तब युधिष्ठिर जस्तै 'युद्धमा स्थिर' रहन सिक्नुपर्छ। क्रोध र हतारमा लिइएका निर्णयहरूले सधैं पतन निम्त्याउँछन्। धेरै मानिसहरू सोच्छन् कि छलछाम र बेइमानी गरेर चाँडै अगाडि बढ्न सकिन्छ। तर त्यस्तो जित क्षणिक हुन्छ। सच्चा जित केवल 'अनन्तविजय' हो— त्यो विजय जसले तपाईंको चरित्र, आत्मसम्मान र भावी पुस्तालाई गौरव दिन्छ। नकुल र सहदेवले हामीलाई सिकाउँछन् कि जीवनको लडाइँ लड्दा पनि आफ्नो व्यवहारमा शालीनता (सुघोष) र आफ्नो विवेकमा रत्न जस्तो निर्मलता (मणिपुष्पक) गुमाउनु हुँदैन। धर्मको पक्षमा उभिएपछि कुनै पनि परिस्थितिमा आत्मविश्वास डगमगाउन दिनु हुँदैन।