Chapter 1 • Verse 31अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग
अर्जुनको विषाद र मानसिक द्वन्द्व
अर्जुन उवाचनिमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१॥
nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava |
na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanam āhave || 31 ||
महाभारतको परिस्थिति
अपशकुनको तर्क र 'श्रेय' को भ्रमपूर्ण व्याख्या
जब मानिस भित्रबाट कमजोर हुन्छ, तब उसले आफ्नो कमजोरीलाई ढाकछोप गर्न बाहिरी अन्धविश्वास र अपशकुनहरूको सहारा लिन थाल्छ। अर्जुनले पनि यहाँ त्यही गरिरहेका छन्:
'निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव':
अर्जुन भन्छन्— "हे केशव! म चारैतिर काग र गिद्धहरूको भयानक आवाज, हावाहुरी र दिशा-विपरीतका अपशकुनहरू मात्र देखिरहेको छु। यी सबै संकेतहरूले हाम्रो विनाशको सूचना दिइरहेका छन्।"
'न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे':
वैदिक दर्शनमा दुईवटा मार्ग हुन्छन्— 'प्रेय' (जो तत्काल इन्द्रियलाई प्रिय लाग्छ) र 'श्रेय' (जो दीर्घकालीन रूपमा वास्तविक कल्याणकारी हुन्छ)। अर्जुन दार्शनिक बनेर तर्क गर्छन्— "आफ्नै कुलका मानिसहरूलाई मारेर न त यो लोकमा सुख छ, न परलोकमा कुनै कल्याण (श्रेय) हुन सक्छ।"
अर्जुनले श्रीकृष्णलाई 'केशव' भनेका छन्। केशवको एउटा अर्थ हुन्छ— जसले केशी नामक दुर्दान्त घोडा-राक्षसको संहार गरेर सबैको कल्याण गर्नुभएको थियो। अर्जुन भन्दैछन्— "हे केशव! तपाईं त सबैको रक्षा गर्नुहुन्छ, तर यहाँ आफ्नै दाजुभाइ मारेर हामीले के पाउने?" अर्जुन आफ्नो मोहलाई 'धर्म र कल्याण' को सुन्दर आवरण लगाउन खोजिरहेका छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
पलायनवादका लागि दर्शन र अपशकुनको खोजी
मानव मनको एउटा ठूलो चलाखी के हो भने— जब हामी कुनै कठिन जिम्मेवारी वा कर्तव्यको सामना गर्न डराउँछौं, तब हामी तुरुन्तै दार्शनिक बन्न थाल्छौं र बाहिरी 'अपशकुन' वा 'परिस्थिति' को दोष देखाउन थाल्छौं।
हामी भन्छौं— "आज साइत जुरेन", "माहोल ठीक छैन", "यसो गरेर के नै पो फाइदा हुन्छ र?"
हामी आफ्नो भित्री डर र कायरतालाई 'त्याग, शान्ति र अहिंसा' जस्तो पवित्र शब्दहरूको आवरण ओढाइदिन्छौं। अर्जुनले पनि यही गरे— उनी कर्तव्यबाट भाग्न चाहन्थे, तर भनिरहेका थिए कि म 'कल्याण (श्रेय)' खोज्दैछु।
सच्चा विवेक त्यो हो जसले आफ्ना भित्री बहानाहरूलाई चिन्न सकोस्। जबसम्म तपाईं आफ्नो कमजोरीलाई निष्पक्ष रूपमा स्वीकार्नुहुन्न, तबसम्म तपाईंले श्रीकृष्णको वास्तविक दिव्य ज्ञान प्राप्त गर्न सक्नुहुन्न।
व्यावहारिक सूत्र :कठिन कर्तव्यबाट पन्छिनका लागि बाहिरी अपशकुन, परिस्थितिको बहाना वा खोक्रो दर्शनको सहारा नलिनुहोस्। आफ्नो भित्री डरलाई इमानदारीपूर्वक स्विकार्नुहोस् र सत्यको सामना गर्नुहोस्।