अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

अर्जुनको भावनात्मक समर्पण र विषाद यहाँ पराकाष्ठामा पुगेको छ। अर्जुन भन्छन्— "हे मधुसूदन! यदि दुर्योधन, कर्ण वा भीष्मले बाण हानेर मलाई यहीँ रणभूमिमै मारिदिएछन् भने पनि म चुपचाप मर्न तयार छु (घ्नतोऽपि), तर म बदलामा उनीहरूमाथि एउटा पनि बाण चलाउने छैन।" अर्जुन अगाडि थप्छन्— "यदि कसैले मलाई स्वर्ग, मत्र्य र पाताल— तीनै लोकको अखण्ड साम्राज्य दिन्छु भन्यो भने पनि म आफ्ना बाजे र गुरुहरूको रगत बगाउन तयार छैन; भने यो पृथ्वीको सानो हस्तिनापुर राज्यका लागि मैले आफ्ना मान्छे मार्नु कति ठूलो मूर्खता होला?" यहाँ अर्जुनले श्रीकृष्णलाई 'मधुसूदन' भनेका छन्। मधु नामक दैत्य अहंकार र तमोगुणको प्रतीक थियो, जसलाई भगवान् श्रीकृष्णले संहार गर्नुभएको थियो। अर्जुन भन्दैछन्— "हे प्रभु! तपाईंले त दैत्यहरूलाई पो मार्नुभएको थियो, तर यहाँ अगाडि उभिएकाहरू त हाम्रा आफ्नै पुज्य गुरु र कुलका अग्रजहरू हुन्; यिनीहरूलाई म कसरी मारूँ?"

बाहिरबाट सुन्दा अर्जुनको यो भनाइ कति महान्, कति त्यागी र कति उच्च स्तरको लाग्छ! उनी भनिरहेका छन्— "शत्रुले मलाई मारे मारोस्, म मार्दिनँ।" तर के यो वास्तविक सन्तको लक्षण हो? होइन! यदि सीमानामा उभिएको सिपाहीले भन्यो— "शत्रुले मलाई मारे मारोस्, म गोली चलाउँदिनँ किनभने ऊ पनि कसैको छोरा हो", तब देशको के हालत होला? लाखौं निर्दोष जनताहरू शत्रुको अत्याचारको सिकार बन्नेछन्। अर्जुनले बिर्से कि यो लडाइँ उनको व्यक्तिगत बदला वा जमिनको लोभका लागि थिएन। यो त दुर्योधन जस्तो बलात्कारी र अधर्मी शासकबाट समाजलाई मुक्ति दिलाउनका लागि थियो। यदि अर्जुन पछि हटे भने समाजमा अधर्मको शासन सधैंका लागि स्थापित हुने थियो। जब मानिस आफ्नो कर्तव्यसँग डराउँछ, तब उसले आफ्नो कायरतालाई 'त्याग, शान्ति र क्षमा' को जामा पहिर्‍याउँछ। श्रीकृष्णले अर्जुनको यही कपटपूर्ण भ्रमलाई च्यात्नका लागि गीताको उपदेश दिनुपरेको हो।