अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

श्लोक ३३ को निरन्तरतामा अर्जुनले यहाँ आफ्ना सामुन्ने उभिएका योद्धाहरूलाई सम्बन्धको विस्तृत सूची बनाएर प्रस्तुत गर्छन्: - 'आचार्याः': धनुर्विद्या सिकाउने द्रोणाचार्य र कुल-गुरु कृपाचार्य - 'पितरः': धृतराष्ट्रका अन्य भाइहरू र पितृतुल्य ज्येष्ठहरू - 'पुत्राः': दुर्योधनका छोरा लक्ष्मण, पाण्डवहरूका आफ्नै छोराहरू - 'पितामहाः': शान्तनुपुत्र भीष्म र बाह्लिकपुत्र सोमदत्त - 'मातुलाः': शकुनि (कौरवका मामा) र शल्य (नकुल-सहदेवका मामा) - 'श्वशुराः': द्रुपद र अन्य ससुरातुल्य राजाहरू - 'पौत्राः': छोराका पनि छोराहरू (नातिहरू) - 'श्यालाः': सालाहरू र नातेदारहरू अर्जुनले देखे कि यो रणभूमिमा सम्पूर्ण आर्यावर्तको सामाजिक र पारिवारिक संरचना नै एकैपटक समाप्त हुन लागेको छ। एउटै वंश-वृक्षका हाँगाबिँगाहरू आपसमा बाझिएर जरैदेखि उखेलिन लागेका छन्। अर्जुनको मन यही पारिवारिक नातागोताको घनघोर जालोमा पूर्ण रूपमा अल्झियो।

मानिसको जीवनमा सम्बन्धहरूले प्रेम र सुरक्षा दिन्छन्। तर जब त्यही सम्बन्धहरू सत्य, न्याय र धर्मको मार्गमा तगारो बन्छन्, तब मानिसभित्र सबैभन्दा ठूलो द्वन्द्व सुरु हुन्छ। अर्जुनले एक कुशल योद्धा (क्षत्रिय) को रूपमा समाजबाट अन्याय, अत्याचार र दुर्योधनको दुष्ट शासन हटाउनुपर्ने थियो। त्यो उनको सार्वजनिक कर्तव्य (Universal Duty) थियो। तर उनले आफ्नो त्यो वृहत् कर्तव्य बिर्सेर आफूलाई केवल 'कसैको चेला, कसैको भाइ र कसैको नाति' को व्यक्तिगत सम्बन्धमा सीमित गरिदिए। जब तपाईं कुनै जिम्मेवारीको कुर्सीमा बस्नुहुन्छ— चाहे न्यायाधीश बन्नुहोस्, हाकिम बन्नुहोस् वा शिक्षक बन्नुहोस्— तपाईंले सम्बन्धको चश्मा फुकालेर न्यायको चश्मा लगाउनुपर्छ। यदि न्यायाधीशले अपराधीलाई 'यो मेरो नातेदार हो' भनेर छाडिदिने हो भने संसारमा न्याय कहिल्यै बाँच्न सक्दैन।