अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

अर्जुनको विषाद र पलायनवाद यहाँ आफ्नो चरम उत्कर्षमा पुगेको छ। अर्जुन भन्छन्— "हे कृष्ण! म आफ्ना हतियारहरू भुइँमा बिसाउँछु। म निःशस्त्र (अशस्त्रम्) भएर उभिन्छु। र जब हातमा तरबार र धनुष लिएका कौरवहरूले ममाथि प्रहार गर्नेछन्, म आफ्नो ज्यान बचाउन कुनै प्रतिकार गर्ने छैन (अप्रतीकारम्)। यदि उनीहरूले मलाई यसरी निःशस्त्र अवस्थामा यहीँ रणभूमिमा टुक्रा-टुक्रा पारेर मारिदिए भने पनि, त्यो मृत्यु आफ्ना दाजुभाइको हत्या गरेर पाएको राज्यभन्दा मेरो लागि हजार गुणा बढी कल्याणकारी (क्षेमतरम्) हुनेछ!" यो कुनै साधारण हार थिएन; यो त महाभारतकै सबैभन्दा महान् धनुर्धरले युद्ध सुरु हुनु अगावै हतियार फालेर शत्रुको अगाडि आत्मसमर्पण गरेको क्षण थियो। अर्जुन सोच्दै थिए कि यो उनको 'महान् त्याग' हो। तर वास्तवमा यो क्षत्रिय कुलको मर्यादा, धर्म र कर्तव्यको पूर्ण विसर्जन थियो।

जब मानिस जीवनको संघर्ष, जिम्मेवारी र तनावबाट पूर्ण रूपमा थाक्छ, तब उसले प्रायः निष्क्रियता वा आत्मसमर्पणको बाटो रोज्न थाल्छ। ऊ भन्छ— "मलाई केही गर्नु छैन, बरु संसारले मलाई जेसुकै गरोस्, म चुपचाप सहन्छु, मेरो लागि त्यही शान्ति (कल्याण) हुनेछ!" हामी यसलाई 'सहनशीलता' वा 'सहादत' सम्झिन्छौं, तर वास्तवमा यो कर्तव्यको मैदानबाट कायरतापूर्वक भागिएको आत्मघाती अवस्था मात्र हो। अन्यायको सामुन्ने हात बाँधेर मर्नु कुनै धर्म होइन। भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यो कायरताको मृत्यु मर्न दिनुहुन्न। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यहीँबाट झकझक्याएर भन्नुहुनेछ— "हे अर्जुन! तिम्रो यो कायरता कहाँबाट आयो? उठ र आफ्नो युद्ध लड!"