अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

अर्जुनको विषाद अब गहिरो आत्मग्लानि (Deep Guilt) र आत्म-धिक्कारमा रूपान्तरण हुन्छ— 'अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्'। अर्जुन भन्छन्— "हामीले वर्षौंदेखि अधिकार, न्याय र युद्धको कुरा गर्‍यौं, ११ अक्षौहिणीको अगाडि ७ अक्षौहिणी सेना उभ्यायौं, तर वास्तवमा हामी कस्ता लोभी रहेछौं? केवल हस्तिनापुरको राजसिंहासन र भौतिक सुख भोग्नका लागि हामी आफ्नै बाजे, गुरु र दाजुभाइहरूको छातीमा तरबार रोप्न तयार भएर आएका रहेछौं! यो भन्दा ठूलो महापाप अरू के हुन सक्छ?" अर्जुनले सम्पूर्ण युद्धको उद्देश्यलाई 'राज्यसुखलोभेन' (राज्य र सुखको सस्तो लोभ) का रूपमा व्याख्या गरिदिए। उनले बिर्सिए कि यो युद्ध पाण्डवहरूको व्यक्तिगत राज्यको लागि होइन, सिङ्गो धर्तीबाट दुर्योधन र अधर्मको अत्याचार अन्त्य गर्नका लागि धर्मयुद्ध थियो।

जब मानिस भावनात्मक दबाब र मोहमा फस्छ, तब उसले आफ्नो महान् उद्देश्य (Higher Purpose) बिर्सिन्छ र आफूलाई अपराधी वा पापी ठान्न थाल्छ। पाण्डवहरूले राज्य मागेको व्यक्तिगत विलासका लागि थिएन; समाजमा न्याय, मर्यादा र धर्मको राज्य स्थापनाका लागि थियो। तर अर्जुनको कमजोर मनले त्यो महान् उद्देश्यलाई बिर्सेर सम्पूर्ण परिस्थितिलाई 'मेरो स्वार्थ र लोभ' को रूपमा मात्र देख्यो। आत्मग्लानि (Unwarranted Guilt) मानिसको विवेकलाई नष्ट गर्ने सबैभन्दा खतरनाक विष हो। जब तपाईं कुनै न्यायपूर्ण र आवश्यक कदम चाल्दै हुनुहुन्छ, तब आफ्नो मनमा अनावश्यक अपराधबोधलाई ठाउँ नदिनुहोस्। यदि तपाईंको उद्देश्य सत्य र धर्म हो भने, तपाईंको कर्म महापाप होइन, महायज्ञ हो।