अध्याय 1 : अर्जुनविषादयोग

यहाँ अर्जुनले आफ्नो तर्कलाई अकाट्य प्रमाणित गर्नका लागि वैदिक परम्परा र शास्त्रहरूको प्रमाण दिन्छन्— 'अनुशुश्रुम'। संस्कृतमा 'अनुशुश्रुम' को अर्थ हुन्छ— हामीले गुरुमुखबाट र ऋषि-मुनिहरूको परम्पराबाट निरन्तर सुन्दै आएका छौं। अर्जुन श्रीकृष्णसँग भन्छन्— "हे जनार्दन! यो मेरो व्यक्तिगत शङ्का मात्र होइन; हाम्रा शास्त्रहरूले प्रष्ट भनेका छन् कि जसले आफ्ना कुलका संस्कार, मर्यादा र कुलधर्मलाई नष्ट गर्छ, त्यो कुलघाती व्यक्ति अनिश्चित कालसम्म नरकको कठोर यातना भोग्न बाध्य हुन्छ। जब हामीलाई यो शास्त्रसम्मत सत्य थाहा छ, तब हामी आफैं जानीजानी नरकको खाडलमा किन हामफाल्ने?" अर्जुनले आफ्नो कमजोरी र पलायनवादलाई पुष्टि गर्नका लागि अब धर्मशास्त्रहरूको आधा ज्ञानलाई ढाल बनाउन थालेका छन्।

मानव मनको ठूलो कमजोरी के हो भने, जब ऊ कर्तव्यसँग डराउँछ, तब ऊ आधा-अधुरो सुनेको शास्त्रीय कुरा (अनुशुश्रुम) निकालेर भयानक डर र पापको चित्र बनाउन थाल्छ। नरक केवल मृत्युपछिको कुनै काल्पनिक स्थान मात्र होइन। जब मानिस कर्तव्यबाट भागेर आत्मग्लानि, पश्चात्ताप र कमजोरीको आगोमा जीवनभरि भित्रभित्रै जलिरहन्छ, त्यही अशान्त मन नै वास्तविक नरक (नरकेऽनियतं वासः) हो। अर्जुन सोच्दै थिए कि युद्ध नगरेर उनी नरकबाट बच्नेछन्। तर श्रीकृष्ण उनलाई सम्झाउनुहुनेछ कि— समाजमा अधर्मको शासन चल्न दिनु र आफ्नो काँधमा आएको जिम्मेवारीबाट भाग्नु नै सबैभन्दा ठूलो नरक हो।