अध्याय 10श्लोक 42
Chapter 10 • Verse 42

अध्याय 10 : विभूतियोग

विभूति योग (ईश्वरको सर्वव्यापक सौन्दर्य)

श्रीभगवानुवाच

अथ वा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन।

विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्॥ ४२॥

atha vā bahunaitena kiṁ jñātena tavārjuna |

viṣṭabhyāham idaṁ kṛtsnam ekāṁśena sthito jagat || 42 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अथ वा (atha vā)=अथवा, अर्को शब्दमाबहुना एतेन (bahunaitena)=यी धेरै कुराहरूको विस्तारद्वाराकिम् ज्ञातेन (kiṁ jñātena)=के जान्न आवश्यक छ रतव (tava)=तिमीलाईअर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!विष्टभ्य (viṣṭabhya)=आफ्नो शक्तिद्वारा धारण तथा व्याप्त गरेरअहम् (aham)=इदम् कृत्स्नम् (idam kṛtsnam)=यो सम्पूर्णएक-अंशेन (ekāṁśena)=मेरो एक सानो अंश (एक पाउ) मात्रद्वारास्थितः (sthitaḥ)=अवस्थित छुजगत् (jagat)=यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अथवा हे अर्जुन! यी धेरै विस्तृत कुराहरू अलग-अलग जानिरहनुको तिमीलाई के प्रयोजन छ र? म आफ्नो केवल एक सानो अंश मात्रद्वारा यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई व्याप्त र धारण गरेर स्थित रहेको छु।

महाभारतको परिस्थिति

एकांशेन स्थितो जगत्: विभूतियोगको भव्य उपसंहार

विभूतियोगको अन्तिम श्लोकमा श्रीकृष्णले यस्तो चकित पार्ने सत्य उद्घोष गर्नुभएको छ जसले अर्जुनको होस उडाउँछ। भगवान् भन्नुहुन्छ— "हे अर्जुन! तिमी किन अलग-अलग वस्तु र रूप गनेर बस्छौ? यो अनन्त कोटि ब्रह्माण्ड, जहाँ असंख्य आकाशगङ्गा, तारा, ग्रह, लोक र जीवनहरू छन्— ती सबै त मेरो समग्र स्वरूपको केवल एक सानो अंश (एकांश) मात्र हुन्! मेरो बाँकी तीन अंश त अव्यक्त, दिव्य र अमृतमय छ (पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि)।" यही उपसंहारले अर्जुनको हृदयमा अब त्यो समग्र विराट रूपलाई आफ्नै आँखाले प्रत्यक्ष हेर्ने अदम्य उत्कण्ठा जगाउँछ, जसबाट अध्याय ११ (विश्वरूपदर्शनयोग) को पृष्ठभूमि तयार हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अहङ्कारको अन्त्य र अनन्तताको समर्पण (Dissolution of Ego in the Infinite)

मनुष्य आफूलाई, आफ्नो घर, आफ्नो पद र आफ्नो सानो ज्ञानलाई कत्रो ठूलो ठान्दछ! - तर जब हामी यो बुझ्छौं कि यो सम्पूर्ण दृश्य ब्रह्माण्ड नै परमात्माको एक सानो अंश मात्र हो, तब हाम्रो सानो 'म' (ego) कहाँ अडिन्छ? - अहङ्कार स्वतः बालुवाको कणजस्तै खस्छ। - जब अहङ्कार मेटिन्छ, तब डर, चिन्ता र क्षुद्र स्वार्थ हराउँछन् र मनुष्यले स्वयंलाई त्यो अनन्त विराट चेतनाको सुरक्षित काखमा महसुस गर्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो सानो अहङ्कार र चिन्तालाई परमात्माको अनन्त विराटतामा विसर्जित गर्नुहोस्; जब तपाईं अनन्तसँग जोडिनुहुन्छ, तब सबै डर समाप्त हुन्छन्।