अध्याय 11श्लोक 1
Chapter 11 • Verse 1

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम्।

यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥ १॥

mad-anugrahāya paramaṁ guhyam adhyātma-saṁjñitam |

yat tvayoktaṁ vacas tena moho 'yaṁ vigato mama || 1 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मत्-अनुग्रहाय (mad-anugrahāya)=ममाथि अनुग्रह (कृपा) गर्नका लागिपरमम् (paramam)=परम, अत्यन्त श्रेष्ठगुह्यम् (guhyam)=अति गोप्य र रहस्यमयअध्यात्म-सञ्ज्ञितम् (adhyātma-saṁjñitam)=अध्यात्म नामक आत्मज्ञानको विषययत् (yat)=जेत्वया उक्तम् (tvayā uktam)=तपाईंले भन्नुभएको छवचः (vacaḥ)=ती दिव्य उपदेश वचनहरूतेन (tena)=त्यसद्वारामोहः अयम् (moho 'yaṁ)=यो मेरो अज्ञानरूपी भ्रम वा मोहविगतः (vigataḥ)=नष्ट भयो / हट्योमम (mama)=मेरो।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— ममाथि कृपा गर्नका लागि तपाईंले अध्यात्मसम्बन्धी जुन परम गोप्य रहस्यमय वचनहरू सुनाउनुभयो, त्यसद्वारा मेरो अज्ञानजन्य मोह पूर्ण रूपमा नष्ट भएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनको मोह-निवारण र कृतज्ञता

पहिलो अध्यायमा अर्जुन शोक, विषाद र 'म मारूँ कि नमारूँ', 'आफन्तहरूलाई कसरी प्रहार गरूँ' भन्ने घोर मोहमा फसेका थिए। तर अध्याय २ देखि १० सम्म श्रीकृष्णले आत्माको अमरता, कर्मयोग, ज्ञानयोग, ध्यानयोग, र आफ्नो परम ऐश्वर्य (विभूतियोग) को रहस्य सिकाउनुभयो। अब अर्जुन स्पष्ट रूपमा स्वीकार गर्नुहुन्छ— "हे प्रभु! तपाईंको कृपाले मेरो त्यो शोक र मोह अब बाँकी रहेन; मेरो बुद्धि स्थिर भएको छ।" तर अब अर्जुनको हृदयमा एउटा नयाँ दिव्य अभिलाषा जागेको छ— जुन परमसत्यलाई उहाँले कानले सुन्नुभयो, त्यसलाई प्रत्यक्ष आफ्नै आँखाले अनुभव गर्ने।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

श्रवणबाट दर्शनतर्फको यात्रा (From Hearing Truth to Experiencing Reality)

आध्यात्मिक जीवनमा तीनवटा चरण हुन्छन्: 1. श्रवण (सत्य सुन्नु वा पढ्नु) 2. मनन (त्यसलाई चिन्तन गरेर संशय हटाउनु) 3. निदिध्यासन/साक्षात्कार (सत्यलाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्नु)। - अर्जुनले सुनेर र बुझेर आफ्नो मोह त हटाउनुभयो, तर जबसम्म प्रत्यक्ष अनुभूति हुँदैन, तबसम्म ज्ञान पूर्ण हुँदैन। - हामीले पनि किताब पढेर वा अरूको कुरा सुनेर मात्र सन्तुष्ट हुनुहुँदैन; सत्यलाई आफ्नो जीवन र चेतनामा प्रत्यक्ष रूपान्तरण गर्नुपर्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

सैद्धान्तिक ज्ञानमा मात्र सीमित नहुनुहोस्; ध्यान र आन्तरिक अभ्यासद्वारा सत्यलाई आफ्नै प्रत्यक्ष अनुभूति बनाउनुहोस्।