Chapter 11 • Verse 10

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

सञ्जय उवाच

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।

अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥ १०॥

aneka-vaktra-nayanam anekādbhuta-darśanam |

aneka-divyābharaṇaṁ divyānekodyatāyudham || 10 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अनेक-वक्त्र-नयनम् (aneka-vaktra-nayanam)=अनगिन्ती मुख र अनगिन्ती आँखा भएको•अनेक-अद्भुत-दर्शनम् (anekādbhuta-darśanam)=अनेकौं आश्चर्यजनक दृश्यहरूले भरिपूर्ण•अनेक-दिव्य-आभरणम् (aneka-divyābharaṇam)=अनेकौं अलौकिक दिव्य आभूषण (गहना) हरूले सुसज्जित•दिव्य-अनेक-उद्यत-आयुधम् (divyānekodyatāyudham)=र हातमा उठाइएका अनेकौं दिव्य अस्त्र-शस्त्रहरूले युक्त।

सरल नेपाली अनुवाद

सञ्जय भन्नुहुन्छ— त्यो परम विश्वरूप अनेकौं मुख र अनगिन्ती आँखाहरूले युक्त, अनेकौं आश्चर्यजनक दृश्यहरूले भरिपूर्ण, अनगिन्ती अलौकिक दिव्य आभूषणहरूले सुसज्जित, तथा हातमा उठाइएका अनेकौं दिव्य अस्त्र-शस्त्रहरूले सुशोभित थियो।

महाभारतको परिस्थिति

विश्वरूपको अद्भुत र भयङ्कर प्रारम्भिक स्वरूप

सञ्जयले धृतराष्ट्रलाई प्रत्यक्ष वर्णन सुनाइरहनुभएको छ— यो रूप साधारण मनुष्य जस्तो दुई आँखा, दुई हात भएको थिएन। चारैतिर अनगिन्ती मुखहरू थिए, अनन्त आँखाहरू थिए जसले एकैसाथ सम्पूर्ण दिशाहरूमा हेरिरहेका थिए। एकातिर त्यो रूप दिव्य रत्न र आभूषणहरूले जगमगाइरहेको थियो भने अर्कोतिर हातहरूमा न्याय, काल र धर्मको रक्षाका लागि उद्यत भएका भयङ्कर दिव्य अस्त्र-शस्त्रहरू चम्किरहेका थिए। सौन्दर्य र संहारको यस्तो विराट संगम पहिले कहिल्यै कल्पित भएको थिएन।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवनको बहुआयामिक यथार्थ (Multidimensional Nature of Existence)

हामी प्रायः जीवनलाई केवल आफ्ना दुई आँखाको दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्छौं: - तर विश्वरूपले देखाउँछ कि सत्य बहुआयामिक (Multidimensional) छ— 'अनेकवक्त्रनयनम्'। - हरेक व्यक्तिको आ-आफ्नो दृष्टिकोण, भावना र बुझाइ हुन्छ; ती सबै परमात्माकै अनन्त आँखा र मुख हुन्। - जब हामी यो बुझ्छौं, तब हामी संकीर्णताबाट मुक्त हुन्छौं र अरूका दृष्टिकोणलाई पनि सहज रूपमा सम्मान गर्न सिक्छौं।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मात्र विचार ठीक हो भन्ने हठ त्याग्नुहोस्; जीवनका अनेकौं आयाम र दृष्टिकोणहरूलाई खुला मनले स्वीकार्नुहोस्।