अध्याय 11श्लोक 9
Chapter 11 • Verse 9

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

सञ्जय उवाच

एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः।

दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥ ९॥

evam uktvā tato rājan mahā-yogeśvaro hariḥ |

darśayām āsa pārthāya paramaṁ rūpam aiśvaram || 9 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

एवम् उक्त्वा (evam uktvā)=यति भनिसकेपछिततः (tataḥ)=त्यसपछिराजन् (rājan)=हे राजा धृतराष्ट्र!महा-योगेश्वरः (mahā-yogeśvaro)=महान् योगका अधिपति (महायोगेश्वर)हरिः (hariḥ)=भगवान् श्रीकृष्ण (हरि)दर्शयामास (darśayām āsa)=दर्शन गराउनुभयो / देखाउनुभयोपार्थाय (pārthāya)=पृथापुत्र अर्जुनलाईपरमम् (paramam)=आफ्नो सर्वोच्च, परमरूपम् ऐश्वरम् (rūpam aiśvaram)=ऐश्वर्यमय ब्रह्माण्डीय विश्वरूपलाई।

सरल नेपाली अनुवाद

सञ्जय भन्नुहुन्छ— हे राजन् धृतराष्ट्र! यति भनिसकेपछि महायोगेश्वर भगवान् श्रीकृष्ण (हरि) ले अर्जुनलाई आफ्नो परम ऐश्वर्यमय ब्रह्माण्डीय विश्वरूपको साक्षात् दर्शन गराउनुभयो।

महाभारतको परिस्थिति

सञ्जयद्वारा धृतराष्ट्रलाई विश्वरूप दर्शनको घोषणा

हस्तिनापुरको राजदरबारमा चिन्तित भई बसिरहेका नेत्रहीन राजा धृतराष्ट्रलाई महर्षि वेदव्यासको कृपाले दिव्य दृष्टि पाएका सञ्जयले यो अलौकिक दृश्य वर्णन गरिरहनुभएको छ। सञ्जयले श्रीकृष्णलाई 'हरि' (समस्त दुःख र पाप हरण गर्ने) र 'महायोगेश्वर' (योगका परम प्रभु) भनेर सम्बोधन गर्नुभएको छ। यसले धृतराष्ट्रलाई सङ्केत गर्दछ कि जसको पक्षमा स्वयं महायोगेश्वर हरि हुनुहुन्छ, त्यो पक्षलाई संसारको कुनै पनि शक्तिले पराजित गर्न सक्दैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

दिव्य कृपाको क्षण (The Moment of Divine Grace)

जीवनमा जब हामी इमान्दारीपूर्वक आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्छौं र मनलाई शुद्ध राख्छौं: - तब कुनै न कुनै रूपमा गुरु वा परमात्माको अनुग्रह हाम्रो जीवनमा प्रकट हुन्छ। - 'हरि' शब्दको अर्थ हो हरण गर्ने— जसले हाम्रो अहङ्कार, भय, मोह र अन्धकारलाई हरण गरिदिन्छ। - जब त्यो ईश्वरीय प्रकाश जीवनमा प्रवेश गर्छ, तब सम्पूर्ण भ्रमहरू आफैँ बिलाएर जान्छन्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो हृदयलाई शुद्ध र समर्पित राख्नुहोस्; जब पात्रता तयार हुन्छ, तब सद्गुरु र परमात्माको कृपा स्वतः प्राप्त हुन्छ।