ॐअध्याय 11श्लोक 8
Chapter 11 • Verse 8

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

श्रीभगवानुवाच

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥ ८॥

na tu māṁ śakyase draṣṭum anenaiva sva-cakṣuṣā |

divyaṁ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogam aiśvaram || 8 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न तु (na tu)=तर सक्दैनौ•माम् (mām)=मलाई (मेरो विश्वरूपलाई)•शक्यसे द्रष्टुम् (śakyase draṣṭum)=तिमी हेर्न समर्थ छौ•अनेन एव (anenaiva)=यही•स्व-चक्षुषा (sva-cakṣuṣā)=आफ्ना यी प्राकृत (भौतिक) चर्मचक्षुहरूद्वारा•दिव्यम् (divyam)=अलौकिक, दिव्य•ददामि (dadāmi)=म प्रदान गर्दछु•ते (te)=तिमीलाई•चक्षुः (cakṣuḥ)=दृष्टि (दिव्य दृष्टि वा आध्यात्मिक आँखा)•पश्य (paśya)=हेर•मे (me)=मेरो•योगम् ऐश्वरम् (yogam aiśvaram)=अलौकिक योगसामर्थ्य र ऐश्वर्यलाई।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर तिमीले आफ्ना यी भौतिक चर्मचक्षु (सांसारिक आँखा) हरूद्वारा मलाई प्रत्यक्ष देख्न सक्दैनौ; त्यसैले म तिमीलाई अलौकिक 'दिव्य दृष्टि' (दिव्य चक्षु) प्रदान गर्दछु। अब मेरो परम ऐश्वर्यमय योगशक्तिलाई हेर।

महाभारतको परिस्थिति

दिव्य चक्षुको वरदान: चर्मचक्षुको सीमा

हाम्रा भौतिक आँखाहरू केवल प्रकाशको सानो स्पेक्ट्रम (Visible Spectrum) हेर्न मात्र सक्षम छन्; न ती एक्स-रे हेर्न सक्छन्, न पराबैजनी किरण। अनि सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई एकै क्षणमा व्याप्त गर्ने परमात्माको अनन्त तेज ती सीमित चर्मचक्षुले कसरी हेर्न सकिन्थ्यो? त्यसैले भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनमाथि परम अनुग्रह गर्दै 'दिव्य चक्षु' (आध्यात्मिक प्रज्ञा-चक्षु) प्रदान गर्नुभयो। जसरी टेलिस्कोप वा माइक्रोस्कोपबिना सूक्ष्म जीवाणु वा टाढाका तारा देखिँदैनन्, त्यसरी नै दिव्य दृष्टिविना ईश्वरको विश्वरूप दर्शन सम्भव छैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

दृष्टिकोणको रूपान्तरण: चर्मचक्षुबाट दिव्य चक्षुतर्फ (Awakening Spiritual Insight)

हाम्रो जीवनका धेरैजसो समस्या र भ्रम हाम्रो 'दृष्टि' (Perspective) को कमजोरीका कारण हुन्छन्: - हामी केवल बाहिरी रूप, धन, पद र शारीरिक सौन्दर्यलाई हेर्छौं (चर्मचक्षु)। - तर जब हामीभित्र विवेक, करुणा र साक्षीभाव जाग्छ, त्यो हाम्रो 'दिव्य चक्षु' बन्दछ। - दिव्य दृष्टि प्राप्त हुनु भनेको कुनै जादुई आँखा पाउनु मात्र होइन, बरु पूर्वाग्रह, राग-द्वेष र अहंकाररहित भएर यथार्थलाई जस्तो छ त्यस्तै देख्न सक्ने क्षमता हासिल गर्नु हो।
व्यावहारिक सूत्र :

बाहिरी भौतिक चकाचौंधमा नअल्झिनुहोस्; प्रज्ञा र विवेकको 'दिव्य चक्षु' खोलेर संसारको भित्री सत्यलाई हेर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।