अध्याय 11श्लोक 12
Chapter 11 • Verse 12

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

सञ्जय उवाच

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।

यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥ १२॥

divi sūrya-sahasrasya bhaved yugapad utthitā |

yadi bhāḥ sadṛśī sā syād bhāsas tasya mahātmanaḥ || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

दिवि (divi)=आकाशमासूर्य-सहस्रस्य (sūrya-sahasrasya)=हजारौं सूर्यहरूकोभवेत् (bhavet)=यदि होस्युगपत् (yugapad)=एकैसाथ, एकै क्षणमाउत्थिता (utthitā)=उदय भएकोयदि (yadi)=यदिभाः (bhāḥ)=प्रकाश वा चमकसदृशी सा स्यात् (sadṛśī sā syāt)=त्यो सायद समान हुन सक्थ्योभासः (bhāsaḥ)=त्यो दिव्य प्रकाशकोतस्य महात्मनः (tasya mahātmanaḥ)=त्यस महात्मा (विश्वरूप परमेश्वर) को।

सरल नेपाली अनुवाद

सञ्जय भन्नुहुन्छ— यदि आकाशमा एकैसाथ हजारौं सूर्यहरूको प्रचण्ड तेज एकैपटक उदय भयो भने, त्यो प्रकाश सायद त्यस परमात्मा (विश्वरूप) को दिव्य प्रकाशको अलिकति समान हुन सक्थ्यो!

महाभारतको परिस्थिति

हजारौं सूर्यको एकैसाथ उदय: विश्वरूपको अतुलनीय तेज

यो श्लोक विश्व साहित्यमा ईश्वरीय तेजको वर्णन गर्ने सबैभन्दा शक्तिशाली उपमा मानिन्छ। एउटा सूर्यको तेजले नै दिउँसो आँखा तिर्मिराउँछ भने हजारौं सूर्य एकैसाथ आकाशमा प्रज्वलित भए भने कस्तो तेज होला? सञ्जय भन्नुहुन्छ— त्यो तेज पनि भगवान्को विश्वरूपको पूर्ण बराबरी होइन, केवल अलिकति 'सदृशी' (मिल्दोजुल्दो) मात्र हुन सक्थ्यो। (आधुनिक युगमा पहिलो पटक आणविक विष्फोट हुँदा वैज्ञानिक रोबर्ट ओपनहाइमरले यही श्लोक स्मरण गरेका थिए)।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

चेतनाको महाविस्फोट (The Light of Awakening)

हाम्रो भित्री अज्ञानको अन्धकारलाई हटाउन केवल सानो दियो पर्याप्त हुँदैन: - जब मनुष्यको जीवनमा आत्मज्ञानको महाविस्फोट हुन्छ, तब भित्री चेतनामा हजारौं सूर्य उदाएजस्तै असीम प्रकाश फैलिन्छ। - त्यहाँ सबै संशय, भय, भ्रम र अन्धकार क्षणभरमै भस्म हुन्छन्। - त्यो प्रकाश विनाशकारी होइन; त्यो त अज्ञानलाई जलाएर अमर चेतनालाई उजागर गर्ने ज्ञानको अनन्त ज्योति हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो भित्री चेतनालाई यति विस्तार गर्नुहोस् कि मनका अज्ञान, संशय र नकारात्मकताका सबै अन्धकारहरू ज्ञानको प्रचण्ड तेजमा विलीन होऊन्।