अध्याय 11श्लोक 13
Chapter 11 • Verse 13

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

सञ्जय उवाच

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा।

अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥ १३॥

tatraika-sthaṁ jagat kṛtsnaṁ pravibhaktam anekadhā |

apaśyad deva-devasya śarīre pāṇḍavas tadā || 13 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तत्र (tatra)=त्यहाँ त्यस विश्वरूपमाएक-स्थम् (eka-stham)=एकै ठाउँमा स्थितजगत् कृत्स्नम् (jagat kṛtsnam)=सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाईप्रविभक्तम् (pravibhaktam)=विभाजित भएकोअनेकधा (anekadhā)=अनेकौं प्रकारलेअपश्यत् (apaśyad)=देखेदेव-देवस्य (deva-devasya)=देवताहरूका पनि परम देवता श्रीकृष्णकोशरीरे (śarīre)=विराट् शरीरभित्रपाण्डवः (pāṇḍavas)=पाण्डुपुत्र अर्जुनलेतदा (tadā)=त्यस समयमा।

सरल नेपाली अनुवाद

सञ्जय भन्नुहुन्छ— त्यस समयमा पाण्डुपुत्र अर्जुनले देवताहरूका पनि परम देवता श्रीकृष्णको त्यस विराट् शरीरभित्र अनेकौं प्रकारले विभाजित भएको सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई एकै ठाउँमा अवस्थित भएको प्रत्यक्ष देखे।

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनद्वारा एकै स्थानमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको प्रत्यक्ष अवलोकन

अर्जुनले श्रीकृष्णको शरीरभित्र ब्रह्माण्डका अनेकौं लोकहरू देखे: पृथ्वी, स्वर्ग, अन्तरिक्ष, पाताल, तारापुञ्जहरू, अनगिन्ती सूर्य, चन्द्र, समुद्र, वन-जङ्गल, र अनेकौं प्रकारका जीवहरू। यी सबै एकअर्कासँग छुट्टाछुट्टै र विभाजित (प्रविभक्तम्) देखिए पनि ती सबै भगवान्को एउटै विराट् शरीरभित्र एकै ठाउँमा (एकस्थम्) अडिएका थिए। एकै समयमा अनेकता र एकताको यस्तो प्रत्यक्ष साक्षात्कारले अर्जुनलाई स्तब्ध बनायो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

विविधताभित्र अन्तर्निहित एकता (The Interconnected Web of Life)

हामी संसारलाई टुक्रा-टुक्रामा हेर्छौं— म र अरू, मेरो र तिम्रो, मेरो देश र अर्काको देश: - तर वास्तविकता के हो भने, यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एउटै जीवन-धागोमा उनिएको माला जस्तै छ। - जसरी एउटा शरीरका हात, खुट्टा, आँखा अलग-अलग देखिए पनि सबै एउटै जीवनले बाँधिएका हुन्छन्, त्यसरी नै यो चराचर अस्तित्व एउटै परम चेतनाको विशाल अङ्ग हो। - जब मानिसले यो एकता बुझ्छ, तब घृणा, विभाजन र स्वार्थको पर्खाल स्वतः भत्किन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

कसैलाई पराया नठान्नुहोस्; सम्पूर्ण जगत एउटै ईश्वरीय अस्तित्वको पारिवारिक अङ्ग हो भनी सबैप्रति आत्मीयता राख्नुहोस्।