Chapter 11 • Verse 14

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

सञ्जय उवाच

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।

प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥ १४॥

tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭa-romā dhanañjayaḥ |

praṇamya śirasā devaṁ kṛtāñjalir abhāṣata || 14 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ततः (tataḥ)=त्यसपछि•सः (saḥ)=ती•विस्मय-आविष्टः (vismayāviṣṭo)=परम आश्चर्यमा डुबेका•हृष्ट-रोमा (hṛṣṭa-romā)=शरीरका रौँहरू ठाडो-ठाडो भएका (रोमाञ्चित)•धनञ्जयः (dhanañjayaḥ)=अर्जुनले•प्रणम्य (praṇamya)=दण्डवत् प्रणाम गरेर•शिरसा (śirasā)=आफ्नो शिर झुकाएर•देवम् (devam)=विश्वरूपधारी परमेश्वरलाई•कृत-अञ्जलिः (kṛtāñjaliḥ)=दुवै हात जोडेर•अभाषत (abhāṣata)=बोल्न थाले।

सरल नेपाली अनुवाद

सञ्जय भन्नुहुन्छ— त्यसपछि परम आश्चर्यले स्तब्ध भएका र शरीरका रौँहरू रोमाञ्चित भएका धनञ्जय अर्जुनले आफ्नो शिर झुकाएर विश्वरूप परमेश्वरलाई दण्डवत् प्रणाम गर्दै हात जोडेर प्रार्थना गर्न थाले।

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनको रोमाञ्च, विस्मय र करबद्ध स्तुति

त्यो अकल्पनीय विश्वरूप देखेर अर्जुनको शरीरभरि कम्पन र रोमाञ्च छायो ('हृष्टरोमा')। उहाँ अहिलेसम्म श्रीकृष्णलाई आफ्नो मित्र, सारथि र नातेदारका रूपमा मात्र हेरिरहनुभएको थियो। तर अब आफ्नै अगाडि सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका निर्माता, पोषक र संहारक सर्वशक्तिमान् परमेश्वरलाई प्रत्यक्ष देखेपछि अर्जुनको समस्त अहङ्कार गल्यो। उहाँले युद्धको धनुषबाण भुइँमा राख्नुभयो, शिर झुकाउनुभयो र हात जोडेर काँप्दै काँप्दै स्तुति गर्न थाल्नुभयो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

परमसत्यको अगाडि अहङ्कारको सम्पूर्ण विसर्जन (Awe and Total Surrender)

जबसम्म मानिसले आफ्नो सानो संसार मात्र देख्छ, तबसम्म ऊ अहङ्कारमा फुलिन्छ: - "मैले यो गरेँ, म यस्तो हुँ।" - तर जब ऊ जीवनको अनन्त गहिराइ र ब्रह्माण्डीय शक्तिको अगाडि खडा हुन्छ, तब उसलाई आफ्नो तुच्छताको बोध हुन्छ। - यो हीनताबोध होइन, बरु सत्यप्रतिको विस्मय र रोमाञ्च (Awe & Reverence) हो। - हात जोड्नु र शिर झुकाउनु भनेको आफ्ना सबै सीमित विचारहरूलाई परमसत्यको चरणमा समर्पण गर्नु हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो सानो अहङ्कारलाई विसर्जन गरी जीवनको अनन्त शक्तिप्रति कृतज्ञता र श्रद्धापूर्वक शिर झुकाउनुहोस्।