अध्याय 11श्लोक 15
Chapter 11 • Verse 15

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

अर्जुन उवाच

पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वॉंस्तथा भूतविशेषसङ्घान्।

ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्॥ १५॥

paśyāmi devāṁs tava deva dehe sarvāṁs tathā bhūta-viśeṣa-saṅghān |

brahmāṇam īśaṁ kamalāsana-stham ṛṣīṁś ca sarvān uragāṁś ca divyān || 15 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

पश्यामि (paśyāmi)=म प्रत्यक्ष देखिरहेको छुदेवान् (devān)=सम्पूर्ण देवताहरूलाईतव (tava)=तपाईंकोदेव (deva)=हे परमदेव श्रीकृष्ण!देहे (dehe)=यस विराट् शरीरभित्रसर्वान् तथा (sarvāṁs tathā)=सबैलाई त्यसैगरीभूत-विशेष-सङ्घान् (bhūta-viśeṣa-saṅghān)=अनेकौं विशिष्ट प्राणीहरूका समुदायहरूलाईब्रह्माणम् (brahmāṇam)=सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीलाईईशम् (īśam)=सबैका स्वामी भगवान् शिवलाईकमल-आसन-स्थम् (kamalāsana-stham)=कमलको आसनमा विराजमान हुनुभएकाऋषीन् च सर्वान् (ṛṣīṁś ca sarvān)=र सम्पूर्ण सप्तर्षि आदि महर्षिहरूलाईउरगान् च दिव्यान् (uragāṁś ca divyān)=तथा वासुकि आदि दिव्य नागहरूलाई।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे देव! म तपाईंको यस विराट् शरीरभित्र सम्पूर्ण देवताहरूलाई, अनेक प्रकारका विशिष्ट प्राणीहरूका समूहलाई, कमलको आसनमा विराजमान सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीलाई, महादेव शिवलाई, सम्पूर्ण ऋषिहरूलाई तथा दिव्य नागहरूलाई प्रत्यक्ष देखिरहेको छु।

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनको प्रत्यक्ष अनुभूति: ब्रह्मा, शिव र ऋषिहरूको दर्शन

अर्जुनले श्रीकृष्णको शरीरलाई केवल कुनै भौतिक पिण्डका रूपमा नभई समग्र ब्रह्माण्डको जीवन्त रंगमञ्चका रूपमा देखिरहनुभएको छ। जसलाई देवताहरू मन्दिर र लोकहरूमा पुज्छन्— ती चतुर्मुख ब्रह्माजी, कमलको नाभिमा बसेका छन्; महादेव शिव, महर्षिहरू र अनन्त नागहरू सबै श्रीकृष्णकै विराट् अस्तित्वभित्र समाहित छन्। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिको सारथि अब कुनै साधारण मानव नभई सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका मूल आधार हुन् भन्ने कुरा अर्जुन आफ्नै आँखाले प्रमाणित गरिरहनुभएको छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

समग्र अस्तित्वसँगको तादात्म्य (Experiencing Universal Interconnectedness)

हामी सोच्छौं कि हामी प्रकृतिका अरू प्राणी, रुखबिरुवा, हावापानी र परमात्माभन्दा अलग छौं: - तर विश्वरूपले देखाउँछ कि सर्वोच्च देवतादेखि सानो किरासम्म सबै एउटै परम चेतनाको शरीरभित्र सास फेरिरहेका छन्। - हामी सबै एउटै विशाल जीवनका कोशिकाहरू (cells) हौं। - जब यो भाव मनमा दृढ हुन्छ, तब अरूप्रति दया, प्रेम र एकताको भाव स्वतः प्रस्फुटित हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफूलाई अरूबाट अलग नसम्झनुहोस्; हरेक प्राणी र प्रकृतिसँग आफ्नो गहिरो आत्मिक सम्बन्ध अनुभव गर्नुहोस्।