Chapter 11 • Verse 55

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

श्रीभगवानुवाच

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः।

निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥ ५५॥

mat-karma-kṛn mat-paramo mad-bhaktaḥ saṅga-varjitaḥ |

nirvairaḥ sarva-bhūteṣu yaḥ sa mām eti pāṇḍava || 55 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मत्-कर्म-कृत् (mat-karma-kṛn)=मेरा लागि मात्र सम्पूर्ण कर्म गर्ने (कर्मयोगी)•मत्-परमः (mat-paramo)=मलाई नै आफ्नो सर्वोच्च लक्ष्य मान्ने•मत्-भक्तः (mad-bhaktaḥ)=मेरो अनन्य भक्त•सङ्ग-वर्जितः (saṅga-varjitaḥ)=सांसारिक आसक्ति र विकारहरूबाट सर्वथा मुक्त•निर्वैरः (nirvairaḥ)=शत्रुता वा वैरभावबाट रहित•सर्व-भूतेषु (sarva-bhūteṣu)=सम्पूर्ण प्राणीहरूप्रति•यः (yaḥ)=जो मनुष्य छ•सः (saḥ)=त्यो व्यक्ति•माम् एति (mām eti)=मलाई नै प्राप्त गर्दछ•पाण्डव (pāṇḍava)=हे पाण्डुपुत्र अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पाण्डव अर्जुन! जो व्यक्ति सम्पूर्ण कर्महरू मेरा लागि मात्र गर्दछ, जसको सर्वोच्च लक्ष्य म नै हुँ, जो मेरो अनन्य भक्त छ, जो सबै प्रकारका सांसारिक आसक्तिहरूबाट मुक्त छ, र सम्पूर्ण प्राणीहरूप्रति वैरभावरहित (द्वेषमुक्त) छ— त्यस्तो व्यक्तिले निश्चय नै मलाई प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

समग्र गीताको सार-सूत्र: पाण्डवलाई अन्तिम दिव्य उपदेश

आद्य शङ्कराचार्यले यस श्लोकलाई सम्पूर्ण गीता-शास्त्रको सार-सर्वस्व ('सर्वस्य गीताशास्त्रस्य सारभूतोऽर्थः') मान्नुभएको छ। विश्वरूपको अद्भुत, भयङ्कर र पुनः सौम्य लीलाको उपसंहार गर्दै श्रीकृष्णले अर्जुनलाई जीवन बाँच्ने पाँचवटा महासूत्र दिनुभएको छ: १. 'मत्कर्मकृत्'— आफ्ना सम्पूर्ण कर्तव्यहरू ईश्वरको पूजा सम्झेर गर। २. 'मत्परमः'— जीवनको अन्तिम उद्देश्य परमात्मालाई बनाऊ। ३. 'मद्भक्तः'— हृदयमा प्रभुप्रतिको निष्कपट प्रेम राख। ४. 'सङ्गवर्जितः'— सांसारिक विषय र परिणाममा आसक्त नहोऊ। ५. 'निर्वैरः सर्वभूतेषु'— शत्रु-मित्र सबैमा ईश्वर नै छन् भनी कसैसँग पनि वैरभाव नराख। जसले यी पाँच कुरा जीवनमा उतार्छ, ऊ यसै जुनीमा मुक्त हुन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवन रूपान्तरणका पाँच महास्तम्भ (The Five Pillars of Spiritual Perfection)

यो श्लोक हाम्रो दैनिक जीवनको आचारसंहिता (Daily Code of Conduct) हो: 1. काम कसको लागि? परमात्माको लागि (मत्कर्मकृत्)— तब काम नै ध्यान बन्छ। 2. लक्ष्य के हो? परमसत्य (मत्परमः)— तब साना कुरामा मन विचलित हुँदैन। 3. हृदयमा के छ? कृतज्ञता र प्रेम (मद्भक्तः)— तब जीवन सुगन्धित बन्छ। 4. सम्बन्ध कस्तो? अनासक्त (सङ्गवर्जितः)— प्रेम गर्नुहोस् तर कसैमाथि निर्भर वा मोहग्रस्त नहुनुहोस्। 5. संसारसँग कस्तो व्यवहार? द्वेषरहित (निर्वैरः)— जब कसैप्रति मनमा घृणा वा वैरभाव रहँदैन, तब हृदय परम शान्तिको स्वर्ग बन्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कामलाई ईश्वरीय सेवा बनाउनुहोस्, आसक्ति त्याग्नुहोस् र कसैप्रति पनि वैरभाव नराखी सबैलाई प्रेम गर्नुहोस्; तपाईं परमात्माकै साथमा हुनुहुनेछ।