अध्याय 11श्लोक 54
Chapter 11 • Verse 54

अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

विश्वरूप दर्शन (समय र कालको महाविराट स्वरूप)

श्रीभगवानुवाच

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन।

ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥ ५४॥

bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṁ-vidho 'rjuna |

jñātuṁ draṣṭuṁ ca tattvena praveṣṭuṁ ca parantapa || 54 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

भक्त्या तु (bhaktyā tv)=केवल भक्तिद्वारा मात्रअनन्यया (ananyayā)=अनन्य (जसमा अरू कुनै दोस्रो चाहना नभएको, एकनिष्ठ)शक्यः (śakya)=सकिन्छअहम् (aham)=मलाईएवम्-विधः (evaṁ-vidho)=यस प्रकारको स्वरूपमाअर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!ज्ञातुम् (jñātuṁ)=यथार्थ रूपमा जान्नद्रष्टुम् च (draṣṭuṁ ca)=र प्रत्यक्ष दर्शन गर्नतत्त्वेन (tattvena)=तत्वतः (वास्तविक रूपमा)प्रवेष्टुम् च (praveṣṭuṁ ca)=तथा मभित्र पूर्ण रूपमा समाहित (एकाकार) हुनपरन्तप (parantapa)=हे शत्रुतापन अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर हे परन्तप अर्जुन! केवल अनन्य भक्ति (एकाग्र र निष्काम प्रेम) द्वारा मात्र मलाई यस प्रकारको स्वरूपमा तत्वतः जान्न, प्रत्यक्ष दर्शन गर्न, र मभित्र पूर्ण रूपमा समाहित (एकाकार) हुन सकिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

अनन्य भक्ति: तत्वज्ञान, दर्शन र प्रवेशको त्रिविध सोपान

श्रीकृष्णले यहाँ साधनाको सर्वोच्च रहस्य खोल्नुभएको छ। 'अनन्य भक्ति' (न अन्य = जसमा परमात्माबाहेक अरू कुनै सांसारिक लाभको कामना हुँदैन) द्वारा साधकले तीन चरण पार गर्छ: १. 'ज्ञातुम्'— शास्त्र र विवेकद्वारा परमात्मालाई तत्वतः बुझ्नु। २. 'द्रष्टुम्'— दिव्य दृष्टिले आफ्नो हृदयमा र सर्वत्र ईश्वरको प्रत्यक्ष दर्शन पाउनु। ३. 'प्रवेष्टुम्'— अन्तमा नदी समुद्रमा मिलेझैं आफ्नो क्षुद्र अहङ्कारलाई मेटाएर परमात्मामा पूर्णतया लीन (एकाकार) हुनु। यी तीनै फल केवल र केवल अनन्य भक्तिले मात्र प्राप्त हुन्छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जान्नु, देख्नु र एक हुनु (Knowing, Seeing, and Merging)

आध्यात्मिक यात्राको पूर्णता तीन सोपानमा हुन्छ: - केवल किताब पढेर 'जान्नु' (ज्ञानाभ्यास) पहिलो पाइला हो। - ध्यानमा त्यसको प्रत्यक्ष 'दर्शन' पाउनु दोस्रो पाइला हो। - तर जबसम्म हामी आफैँ परमात्मासँग 'एकाकार' (प्रवेश) हुँदैनौं, तबसम्म यात्रा अधुरो रहन्छ। - जसरी नुनको पुतलीले समुद्रको गहिराइ नाप्न जाँदा स्वयं पग्लिएर समुद्र नै बन्दछ, त्यसरी नै जब साधकको अहंकार अनन्य प्रेममा पग्लिन्छ, तब ऊ स्वयं ब्रह्ममय बन्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो भक्तिलाई कुनै सांसारिक लेनदेनको साधन नबनाउनुहोस्; ईश्वरलाई निःस्वार्थ, अनन्य प्रेम गर्नुहोस् र उहाँसँग एकाकार हुनुहोस्।