अध्याय 12श्लोक 13
Chapter 12 • Verse 13

अध्याय 12 : भक्तियोग

भक्तियोग (श्रीकृष्णलाई प्रिय हुने गुणहरू)

श्रीभगवानुवाच

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।

निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥ १३॥

adveṣṭā sarva-bhūtānāṁ maitraḥ karuṇa eva ca |

nirmamo nirahaṅkāraḥ sama-duḥkha-sukhaḥ kṣamī || 13 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अद्वेष्टा (adveṣṭā)=कसैप्रति द्वेष (घृणा) नराख्नेसर्व-भूतानाम् (sarva-bhūtānāṁ)=सम्पूर्ण प्राणीहरूका बीचमामैत्रः (maitraḥ)=सबैसँग मित्रताको भाव राख्नेकरुणः एव च (karuṇa eva ca)=र दयालु (करुणामय) नै भएकोनिर्ममः (nirmamo)=ममता (आसक्ति वा मेरोपन) बाट रहितनिरहङ्कारः (nirahaṅkāraḥ)=अहङ्कार (घमण्ड) शून्यसम-दुःख-सुखः (sama-duḥkha-sukhaḥ)=दुःख र सुखमा समान रहनेक्षमी (kṣamī)=क्षमाशील (अपराध सहने)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जो कसैप्रति पनि द्वेष वा घृणा राख्दैन, सम्पूर्ण प्राणीहरूप्रति मित्रवत् र करुणामय छ, जो 'मेरो' भन्ने ममता र अहङ्कारबाट सर्वथा मुक्त छ, सुख र दुःखमा समान रहन्छ, तथा क्षमाशील छ...

महाभारतको परिस्थिति

प्रिय भक्तका आठ दिव्य सद्गुणहरू

श्लोक १३ र १४ मिलेर भगवान्का प्यारा भक्तका पहिलो समूहका लक्षणहरू वर्णन गर्दछन्। श्रीकृष्णले भक्तिको परिभाषा कुनै बाहिरी भेषभूषा वा माला-तिलकमा होइन, चरित्र र हृदयको पवित्रतामा गर्नुभएको छ: १. अद्वेष्टा (शत्रुसँग पनि घृणा नगर्ने), २. मैत्र (सबैलाई मित्र देख्ने), ३. करुण (दुःखीको आँसु पुछ्ने), ४. निर्मम (कुनै वस्तु वा व्यक्तिमा अन्धो मोह नराख्ने), ५. निरहङ्कार (आफूलाई अरूभन्दा ठूलो नठान्ने), ६. समदुःखसुख (अनुकूल-प्रतिकूलमा स्थिर रहने), ७. क्षमी (गाली र अपमान गर्नेलाई पनि क्षमा गर्ने)।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

घृणारहित हृदय र निष्कपट करुणा (A Heart Free of Malice)

मनुष्यको मनलाई सबैभन्दा बढी विषाक्त बनाउने कुरा 'द्वेष' (घृणा) हो: - जब हामी कसैलाई घृणा गर्छौं, हामी स्वयं विष पिइरहेका हुन्छौं। - श्रीकृष्णको पहिलो शर्त हेर्नुहोस्— 'अद्वेष्टा सर्वभूतानाम्' (कसैप्रति पनि रत्तिभर वैरभाव नहोस्)। - आफ्नो हृदयलाई सबैसँग मित्रता (मैत्री) र दया (करुणा) को फूलले सजाउनुहोस्। - अहङ्कार मेटिएपछि मात्र मानिस क्षमाशील र सुखी बन्न सक्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

कसैप्रति मनमा ईर्ष्या वा घृणा नपाल्नुहोस्; सबैलाई क्षमा गरी हृदयलाई मैत्री र करुणाले भर्नुहोस्।