Chapter 13 • Verse 1

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।

एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥ १॥

idaṁ śarīraṁ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate |

etad yo vetti taṁ prāhuḥ kṣetrajña iti tad-vidaḥ || 1 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

इदम् (idam)=यो•शरीरम् (śarīraṁ)=भौतिक, मानसिक र सूक्ष्म शरीर•कौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!•क्षेत्रम् (kṣetram)='क्षेत्र' (खेत वा कर्मभूमि)•इति (iti)=यसरी•अभिधीयते (abhidhīyate)=शास्त्रहरूमा भनिएको वा नामाकरण गरिएको छ•एतत् (etat)=यस शरीररूपी क्षेत्रलाई•यः वेत्ति (yo vetti)=जसले (साक्षी भावले) जान्दछ वा अनुभव गर्दछ•तम् (taṁ)=उसलाई (त्यो जान्ने चेतनालाई)•प्राहुः (prāhuḥ)=भन्दछन्•क्षेत्र-ज्ञः (kṣetrajña)='क्षेत्रज्ञ' (खेतलाई जान्ने वा शरीरको ज्ञाता/आत्मा)•इति (iti)=यसरी•तत्-विदः (tad-vidaḥ)=तत्वलाई यथार्थ रूपमा जान्ने तत्वज्ञानी महापुरुषहरूले।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कौन्तेय! यो मानव शरीरलाई तत्वज्ञानीहरूले 'क्षेत्र' (खेत वा कर्म गर्ने थलो) भनेका छन्; र यस शरीररूपी क्षेत्रलाई जो भित्री साक्षी भावले जान्दछ र अवलोकन गर्दछ, त्यस ज्ञातालाई तत्वविद्हरूले 'क्षेत्रज्ञ' (शरीरको ज्ञाता वा आत्मा) भनेका छन्।

महाभारतको परिस्थिति

ज्ञान षट्कको शुभारम्भ: क्षेत्र र क्षेत्रज्ञको मौलिक विभाजन

श्रीमद्भगवद्गीताका १८ अध्यायहरूलाई तीन प्रमुख षट्क (६-६ अध्यायका समूह) मा बाँडिएको छ: १. कर्म षट्क (अध्याय १-६): 'त्वम्' पद अर्थात् जीव र उसको कर्तव्यको विश्लेषण। २. भक्ति षट्क (अध्याय ७-१२): 'तत्' पद अर्थात् ईश्वरको ऐश्वर्य, रूप र उपासनाको महिमा। ३. ज्ञान षट्क (अध्याय १३-१८): 'असि' पद अर्थात् जीव, जगत् र ब्रह्मको यथार्थ सम्बन्ध र अन्तिम मुक्ति। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा उभिएर श्रीकृष्णले अब अर्जुनलाई बाह्य हतियार र शरीरभन्दा धेरै परको यथार्थमा लैजानुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ— यो शरीर एउटा खेत (क्षेत्र) हो। खेतमा जस्तो बीउ छर्‍यो, उस्तै बाली फल्छ। तर खेत आफैँले आफूलाई जान्दैन; खेतलाई जान्ने र खेती गर्ने किसान (क्षेत्रज्ञ) छुट्टै हुन्छ। त्यसैगरी यो हाडछाला, मन र बुद्धिको शरीर 'दृश्य' (Object) हो, र यसलाई जान्ने तिम्रो भित्री आत्मा 'द्रष्टा' (Subject) हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

शरीर र साक्षी चेतनाको भेद (You Are the Knower, Not the Body)

हाम्रो जीवनको ९९% दुःख, भय र अशान्तिको मूल कारण नै यो भ्रम हो कि हामी आफूलाई 'क्षेत्र' (शरीर र मन) ठान्छौं: - जब शरीर बिरामी हुन्छ, हामी भन्छौं: "म बिरामी भएँ।" - जब मन उदास हुन्छ, हामी भन्छौं: "म डिप्रेसनमा छु।" - तर सूक्ष्म रूपले विचार गर्नुहोस्: जसरी तपाईंले आफ्नो घर, लुगा वा मोबाइललाई "यो मेरो हो" भन्नुहुन्छ र आफूलाई ती वस्तुभन्दा अलग जान्नुहुन्छ, त्यसरी नै यो शरीर, इन्द्रिय र मन पनि तपाईंका हुन्, तपाईं स्वयं ती होइनन्! - तपाईं त ती सबैलाई जान्ने पवित्र साक्षी चेतना 'क्षेत्रज्ञ' हुनुहुन्छ। - जसै तपाईंले आफूलाई शरीर र विचारबाट अलग गरेर साक्षीको स्थानमा राख्नुहुन्छ, तब मृत्युको भय, शारीरिक पीडा र मानसिक तनावले तपाईंलाई कहिल्यै छुन सक्दैन।

व्यावहारिक सूत्र :

दिनभरिमा जब-जब तनाव वा शारीरिक पीडा आउँछ, तुरुन्त सम्झनुहोस्: 'यो शरीर र मन क्षेत्र (खेत) हो, म यसलाई जान्ने शुद्ध साक्षी (क्षेत्रज्ञ) हुँ।' यो बोधले तपाईंलाई तत्काल शान्ति र स्वतन्त्रता दिनेछ।