Chapter 13 • Verse 12

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते।

अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥ १२॥

jñeyaṁ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvāmṛtam aśnute |

anādi mat-paraṁ brahma na sat tan nāsad ucyate || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ज्ञेयम् (jñeyaṁ)=जान्न योग्य अन्तिम परमतत्त्व•यत् तत् (yat tat)=जे हो, त्यो•प्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi)=म राम्रोसँग विस्तारपूर्वक बताउनेछु•यत् ज्ञात्वा (yaj jñātvā)=जसलाई जानेर (साक्षात्कार गरेर)•अमृतम् अश्नुते (amṛtam aśnute)=मनुष्यले अमरता (परमानन्द/मोक्ष) प्राप्त गर्दछ•अनादि (anādi)=अनादि (जसको कुनै सुरुवात छैन)•मत्-परम् (mat-paraṁ)=परम, म जसको पराकाष्ठा हुँ•ब्रह्म (brahma)=परब्रह्म•न सत् (na sat)=न त्यसलाई 'सत्' (इन्द्रियग्राह्य वस्तु) भन्न सकिन्छ•तत् न असत् (tan nāsad)=न त्यसलाई 'असत्' (शून्य वा अस्तित्वहीन) नै•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अब म जान्न योग्य त्यो अन्तिम परमतत्त्व (ज्ञेय) को विषयमा राम्रोसँग बताउनेछु, जसलाई जानेर मनुष्यले अमरता (मोक्ष) प्राप्त गर्दछ। त्यो अनादि परब्रह्म न 'सत्' (इन्द्रियले देखिने रूप) भन्न सकिन्छ, न त 'असत्' (शून्य वा अस्तित्वहीन) नै भन्न सकिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

ज्ञेय परब्रह्म: सदासद्-विलक्षण परम सत्य

श्रीकृष्णले पहिले क्षेत्र (शरीर) र ज्ञान (२० सद्गुण) बताइसक्नुभयो। अब उहाँ त्यो 'ज्ञेय' (जसलाई जान्नुपर्ने हो— The Supreme Reality) को व्याख्या सुरु गर्नुहुन्छ। हाम्रो भाषाले केवल दुईवटा कुरा मात्र भन्न सक्छ: कि 'छ' (सत् = आँखाले देखिने कुर्सी, टेबल, शरीर) वा 'छैन' (असत् = बाँझो स्त्रीको छोरा, खरगोशको सिङ)। तर परब्रह्म यी दुवै सीमाभन्दा पर हुनुहुन्छ— उहाँ भौतिक वस्तुजस्तो 'सत्' होइन, तर उहाँ अस्तित्वहीन 'शून्य' पनि होइन! उहाँ त सत् र असत् दुवैलाई सत्ता दिने अनिर्वचनीय नित्य चेतना हुनुहुन्छ, जसलाई जान्नासाथ मनुष्य जन्म-मृत्युको बन्धनबाट मुक्त भएर अमृत बन्दछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

द्वन्द्वभन्दा परको अमर स्वरूप (Beyond 'Is' and 'Is Not')

हाम्रो तार्किक मन सधैं हरेक कुरालाई 'हो' वा 'होइन' को बाकसमा कैद गर्न चाहन्छ: - तर जीवनको परमसत्य कुनै पनि बौद्धिक परिभाषाभन्दा धेरै गहिरो र विशाल छ। - जब मानिसले यो बुझ्छ कि उसको आफ्नै वास्तविक आत्मा न भौतिक वस्तु हो न शून्य, बरु त्यो अमर साक्षी प्रकाश हो, तब मृत्युको भय तुरुन्तै नष्ट हुन्छ। - 'अमृतमश्नुते'— यो ज्ञान प्राप्त गर्नु नै अमरताको अनुभव गर्नु हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफूलाई नश्वर शरीर मान्ने भ्रम त्याग्नुहोस्; आफूभित्रको अनादि र अमर परमतत्त्वलाई चिनेर निर्भय बन्नुहोस्।