ॐअध्याय 13श्लोक 34
Chapter 13 • Verse 34

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।

भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥ ३४॥

kṣetra-kṣetrajñayor evam antaraṁ jñāna-cakṣuṣā |

bhūta-prakṛti-mokṣaṁ ca ye vidur yānti te param || 34 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोः (kṣetra-kṣetrajñayoḥ)=क्षेत्र (शरीर/प्रकृति) र क्षेत्रज्ञ (आत्मा/चेतना) बीचको•एवम् (evam)=यसरी यस अध्यायमा बताइएको•अन्तरम् (antaram)=सूक्ष्म भेद वा भिन्नतालाई•ज्ञान-चक्षुषा (jñāna-cakṣuṣā)=विवेक रूपी ज्ञानका दिव्य चक्षु (आँखा) द्वारा•भूत-प्रकृति-मोक्षम् (bhūta-prakṛti-mokṣam)=प्राणीहरूलाई प्रकृतिका बन्धनहरूबाट मुक्त हुने उपायलाई•च (ca)=र•ये (ye)=जसले•विदुः (viduḥ)=तत्त्वतः जान्दछन् वा अनुभव गर्दछन्•यान्ति (yānti)=प्राप्त गर्दछन्•ते (te)=तिनीहरूले•परम् (param)=परम पद (सर्वोच्च परब्रह्म परमात्मा) लाई

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यस प्रकार जसले ज्ञान रूपी दिव्य चक्षु (आँखा) द्वारा क्षेत्र (शरीर) र क्षेत्रज्ञ (आत्मा) बीचको यथार्थ भेदलाई बुझ्दछन्, तथा प्रकृतिका बन्धनहरूबाट प्राणीहरूको मुक्तिको मार्गलाई तत्त्वतः जान्दछन्, ती महापुरुषहरू परम पद (सर्वोच्च परमात्मा) लाई प्राप्त गर्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ विवेकको पूर्णता: तेह्रौं अध्यायको उपसंहार

यस श्लोकका साथ श्रीमद्भगवद्गीताको तेह्रौं अध्याय 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग' सम्पन्न हुन्छ। यहाँ श्रीकृष्णले अर्जुनलाई ज्ञानको सर्वोच्च फल सुम्पिनुभएको छ। भौतिक चर्मचक्षु (मासुका आँखा) ले केवल शरीर, रङ्ग, रूप, भेद, युद्ध, शत्रु र मित्र मात्र देख्न सक्छन्। तर 'ज्ञान-चक्षु' (विवेकको दिव्य दृष्टि) ले शरीरभित्रको अमर आत्मा र प्रकृतिको पर्दालाई प्रस्टसँग अलग-अलग देख्न सक्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई निष्कर्ष दिँदै भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! यो केवल बौद्धिक दर्शन मात्र होइन, यो बन्धनबाट मुक्तिको व्यावहारिक साँचो हो। जसले शरीरलाई प्रकृतिको खेल र आफूलाई अविनाशी क्षेत्रज्ञका रूपमा जान्यो, ऊ संसारको कुनै पनि परिस्थिति, भय वा मृत्युबाट कहिल्यै पराजित हुन सक्दैन। ऊ परम पदलाई प्राप्त गर्दछ।" यो अन्तिम उपदेशले अर्जुनको चेतनामा आत्म-विवेकको ज्योति प्रज्वलित गर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

ज्ञान-चक्षु खोल्नु: जीवनको परम स्वतन्त्रता (Awakening the Eye of Wisdom)

हाम्रो जीवनको सम्पूर्ण आध्यात्मिक यात्रा केवल एउटै कुरामा निर्भर गर्दछ— हामी संसारलाई कुन आँखाले हेरिरहेका छौं? 1. अज्ञानको आँखा: - यसले भन्छ— "म यो शरीर हुँ। मेरो उमेर ढल्कियो, म बिरामी भएँ, मेरो अपमान भयो, म मर्नेछु।" - यो दृष्टिले मानिसलाई सधैं डर, निराशा र बन्धनमा राख्छ। 2. ज्ञान-चक्षु (The Eye of Wisdom): - यसले भन्छ— "शरीर मेरो अनुभव गर्ने यन्त्र हो, तर म अनन्त चेतना हुँ। म सुख-दुःखलाई जान्ने साक्षी हुँ, म आफैं दुःख होइन।" - जब तपाईं दैनिक जीवनमा यो भेद बुझेर बाँच्न थाल्नुहुन्छ, तब कुनै पनि असफलताले तपाईंलाई तोड्न सक्दैन र कुनै पनि सफलताले तपाईंलाई अहंकारी बनाउन सक्दैन। - यही अवस्था नै 'परम गति' र जीवनमुक्तिको अवस्था हो।
व्यावहारिक सूत्र :

हरेक बिहान आँखा खोल्दा सम्झनुहोस्— 'म शरीर र मनको मालिक हुँ, म यसलाई चलाउने अमर चेतना हुँ।' दिनभरि यसै ज्ञान-चक्षुबाट सबै परिस्थितिहरूको सामना गर्नुहोस्।