Chapter 13 • Verse 33

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।

क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥ ३३॥

yathā prakāśayaty ekaḥ kṛtsnaṁ lokam imaṁ raviḥ |

kṣetraṁ kṣetrī tathā kṛtsnaṁ prakāśayati bhārata || 33 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यथा (yathā)=जसरी•प्रकाशयति (prakāśayati)=प्रकाशित गर्दछ (उज्यालो बनाउँछ)•एकः (ekaḥ)=एक्लै (एक मात्र)•कृत्स्नम् (kṛtsnam)=सम्पूर्ण•लोकम् इमम् (lokam imam)=यस ब्रह्माण्ड वा संसारलाई•रविः (raviḥ)=सूर्यले•क्षेत्रम् (kṣetram)=क्षेत्रलाई (शरीर, इन्द्रिय, मन र बुद्धिलाई)•क्षेत्री (kṣetrī)=क्षेत्रज्ञ (परम चेतन आत्माले)•तथा (tathā)=त्यसैगरी•कृत्स्नम् (kṛtsnam)=सम्पूर्ण•प्रकाशयति (prakāśayati)=चेतनाद्वारा प्रकाशित गर्दछ (अनुभव गराउँछ)•भारत (bhārata)=हे भरतवंशी अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे भरतवंशी अर्जुन! जसरी एउटै सूर्यले यो सम्पूर्ण संसारलाई प्रकाशित गर्दछ, त्यसैगरी एउटै क्षेत्रज्ञ (चेतन आत्मा/परमात्मा) ले सम्पूर्ण क्षेत्र (शरीर, इन्द्रिय, मन र बुद्धिसहितको समग्र प्रकृति) लाई आफ्नो चैतन्य प्रकाशद्वारा प्रकाशित गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

सूर्य र क्षेत्रज्ञको दृष्टान्त: चेतनाको प्रकाश

श्रीकृष्णले पहिले आकाशको दृष्टान्तद्वारा आत्माको 'निर्लेपता' देखाउनुभयो, अब यहाँ सूर्यको दृष्टान्तद्वारा आत्माको 'प्रकाशकता' (Illuminating power) प्रकट गर्नुहुन्छ। आकासमा एउटै सूर्य उदाउँछ। त्यो सूर्यले हिमाललाई पनि उज्यालो बनाउँछ, मरुभूमिलाई पनि उज्यालो बनाउँछ, सुन्दर बगैंचालाई पनि प्रकाशित गर्छ र फोहोरको थुप्रोलाई पनि देखाउँछ। तर के सूर्य हिमालको सुन्दरतामा लोभिन्छ वा फोहोर देखेर मैलो हुन्छ? कदापि हुँदैन! सूर्य केवल प्रकाश दिन्छ; त्यसमा कुनै आसक्ति वा विकार हुँदैन। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिम्रो शरीरभित्र बसेको चेतन आत्मा ठ्याक्कै त्यही सूर्य जस्तै हो। यसले आँखाको देख्ने शक्तिलाई, कानको सुन्ने शक्तिलाई, मनको सोच्ने शक्तिलाई र बुद्धिको निर्णय गर्ने क्षमतालाई उज्यालो दिन्छ। शरीर, मन र बुद्धि त्यसैको ज्योतिले चल्छन्, तर त्यो भित्री सूर्य ती कुनै पनि विकारबाट सर्वथा अलग र शुद्ध रहन्छ।" यो दृष्टान्तले अर्जुनलाई आफ्ना विचार र संवेगहरूभन्दा पर रहेको चैतन्य साक्षीको साक्षात्कार गराउँछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

भित्री सूर्य: विचारहरूको साक्षी (The Inner Sun of Awareness)

हामी प्रायः आफ्ना विचारहरूसँग यति धेरै तादात्म्य (Identify) गर्छौं कि मन दुःखी हुँदा "म दुःखी भएँ", मन रिसाउँदा "म रिसाएँ" भन्न थाल्छौं। तर गहिरिएर विचार गर्नुहोस्: 1. तपाईंलाई कसरी थाहा हुन्छ कि मनमा रिस उठेको छ? - किनभने तपाईंको भित्र कुनै यस्तो ज्योति वा चेतना छ जसले त्यो रिसलाई देखिरहेको छ! 2. जसले देखिरहेको छ, के ऊ आफैं रिस हो त? - जसरी बत्तीले कोठाको कुर्सीलाई देखाउँछ तर बत्ती आफैं कुर्सी होइन; त्यसैगरी तपाईंको भित्री चेतनाले विचारहरूलाई प्रकाशित गर्छ, तर तपाईं ती विचारहरू हुनुहुन्न। - तपाईं ती विचार, भावना र शरीरलाई प्रकाशित गर्ने अमर 'भित्री सूर्य' हुनुहुन्छ। 3. जब तपाईं यो सत्य सम्झनुहुन्छ, कुनै पनि नकारात्मक भावनाले तपाईंलाई कब्जा गर्न सक्दैन।

व्यावहारिक सूत्र :

दिनमा जब-जब नकारात्मक विचार वा तनाव आउँछ, केही क्षण रोकिनुहोस् र भन्नुहोस्— 'म यी विचारहरूलाई देख्ने ज्योति हुँ, म विचार होइन।' यसले तपाईंलाई तुरुन्तै भावनात्मक स्थिरता दिनेछ।