अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

श्रीकृष्णले यहाँ उपनिषद्हरूको सबैभन्दा सुन्दर र सटीक दृष्टान्त प्रस्तुत गर्नुभएको छ— 'आकाश' (Space)। आकाश कहाँ छैन? आकाश फोहोर ढलमा पनि छ, मन्दिरको गर्भगृहमा पनि छ, चिहानमा पनि छ, र सुगन्धित फूलको बगैंचामा पनि छ। बाढी आओस् वा आगलागी होस्, धुलो उडोस् वा बादल मडारियोस्— आकाश न त आगोले डढ्छ, न पानीले भिज्छ, न हावाले उडाउँछ, न त धुलोले मैलो हुन्छ। आकाश जस्तो थियो, सदा त्यस्तै शुद्ध र असङ्ग रहन्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिम्रो आत्मा आकाशभन्दा पनि अनन्त गुणा सूक्ष्म र शुद्ध छ। युद्धको रगत, शरीरका चोटहरू, मनका संवेगहरू वा मृत्युको भयले तिम्रो आत्मालाई छुने त परै जाओस्, तिनले आत्माको एक कणलाई पनि मैलो बनाउन सक्दैनन्।" यो उपदेशले अर्जुनलाई देहको संकीर्ण बन्धनबाट उठाएर आकाशजस्तै व्यापक र निर्लेप स्थितिमा पुर्‍याउँछ।

हाम्रो जीवनमा कति पटक मानिसहरूले हामीलाई गाली गर्छन्, अपमान गर्छन्, धोका दिन्छन् वा परिस्थितिहरू हाम्रो विपक्षमा उभिन्छन्? जब हामी ती बाहिरी कुराहरूसँग आफूलाई जोड्छौं, हामी चिन्तित र क्रोधित बन्दछौं। 1. बादलभन्दा आकाश बनौं: - मनमा आउने विचारहरू र बाहिरी परिस्थितिहरू आकाशमा तैरिने बादलहरू जस्तै हुन्— कहिले कालो बादल आउँछ, कहिले सेतो, कहिले आँधी चल्छ। - तर के आँधीले आकाशलाई भत्काउन सक्छ? कहिल्यै सक्दैन! - तपाईंको वास्तविक चेतना त्यो नीलो आकाश हो। 2. जब तपाईं यो अभ्यास गर्नुहुन्छ: - कसैले अपमान गर्दा तपाईं सम्झनुहुन्छ— "यो त बाहिरी शब्दहरूको बादल हो, मेरो भित्री आकाश जहिले पनि शुद्ध र अक्षत छ।" - यस अभ्यासले तपाईंलाई कुनै पनि भावनात्मक आघात वा तनावबाट तत्काल बाहिर निकालेर गहिरो शान्ति दिन्छ।