Chapter 13 • Verse 31

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।

शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥ ३१॥

anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ |

śarīra-stho 'pi kaunteya na karoti na lipyate || 31 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अनादित्वान् (anāditvāt)=आदि (सुरुवात) नभएको हुनाले (अनादि भएकाले)•निर्गुणत्वात् (nirguṇatvāt)=प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) भन्दा सर्वथा अतीत (निर्गुण) हुनाले•परमात्मा (paramātmā)=परम आत्मा•अयम् (ayam)=यो•अव्ययः (avyayaḥ)=अविनाशी वा कहिल्यै क्षय नहुने•शरीर-स्थः अपि (śarīra-sthaḥ api)=यस शरीरभित्र निवास गरे तापनि•कौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!•न करोति (na karoti)=न त केही गर्दछ (वास्तवमा अकर्ता हो)•न लिप्यते (na lipyate)=न त कुनै कर्म वा त्यसको फलमा लिप्त नै हुन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! अनादि (सुरुवात नभएको), प्रकृतिका गुणहरूबाट सर्वथा मुक्त (निर्गुण) र अविनाशी हुनाले यो परमात्मा यस शरीरभित्रै निवास गरे तापनि वास्तवमा न त केही गर्दछ, न त कुनै कर्मको फलमा नै लिप्त हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

शरीरमा रहेर पनि असङ्ग: परमात्माको निष्कलङ्क स्वरूप

अर्जुनको मनमा संशय थियो: "यदि परमात्मा वा आत्मा यसै शरीरमा बसेको छ भने, शरीरले गरेका पाप र पुण्यहरू, रोग र शोकहरूले आत्मालाई किन छुँदैनन्? के शरीरसँगै आत्मा पनि बाँधिँदैन?" श्रीकृष्ण यहाँ स्पष्ट गर्नुहुन्छ: 1. अनादित्व: जसको कुनै जन्म नै भएको छैन, उसको कर्मको सुरुवात कसरी हुन्छ? 2. निर्गुणत्व: जसभित्र प्रकृतिको कुनै गुण वा विकार छैन, उसमा कर्मको दाग कसरी लाग्छ? 3. अव्ययत्व: जो कहिल्यै घट्दैन, नष्ट हुँदैन, ऊ कर्मफलको परिणाममा कसरी बदलिन्छ? जसरी प्रकाश फोहोर नालीमा पर्दा पनि प्रकाश कहिल्यै फोहोर हुँदैन र चन्दनमा पर्दा सुगन्धित हुँदैन— प्रकाश केवल प्रकाश नै रहन्छ— त्यसैगरी यो परमात्मा यस हाडछालाको शरीरमा साक्षीका रूपमा रहे तापनि शरीरका कुनै पनि क्रिया वा दोषहरूबाट कहिल्यै दूषित हुँदैन।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आन्तरिक निर्दोषिता र असङ्गता (Untouched by Inner Storms)

धेरै मानिसहरू विगतका गल्ती, पश्चात्ताप र अपराधबोध (Guilt) ले गर्दा भित्रभित्रै जलिरहेका हुन्छन्: - "मैले विगतमा धेरै नराम्रो गरें, म पापी भएँ, म कहिल्यै शुद्ध हुन सक्दिनँ।" गीताको यो श्लोकले तपाईंलाई परम आध्यात्मिक मुक्ति र उपचार (Healing) प्रदान गर्दछ: 1. तपाईंको वास्तविक आत्म-स्वरूप कहिल्यै पापी भएको छैन, न त दूषित नै भएको छ। - गल्तीहरू मन, इन्द्रिय र अज्ञानले गरेका थिए— त्यो 'क्षेत्र' को धर्म थियो। - तर तपाईंको भित्री साक्षी (क्षेत्रज्ञ) सधैं निर्मल, निर्गुण र पवित्र छ। 2. जब तपाईं आफ्नो चेतनालाई गल्तीहरूबाट अलग गरेर साक्षी स्वरूपमा स्थापित गर्नुहुन्छ, तब पश्चात्तापको आगो तत्काल शान्त हुन्छ र तपाईंमा नयाँ, शुद्ध ऊर्जाका साथ जीवन जिउने अदम्य शक्ति प्राप्त हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना पुराना भूल वा कमजोरीहरूलाई लिएर आफूलाई धिक्कार्न छोड्नुहोस्। सम्झनुहोस्— 'मेरो वास्तविक स्वरूप सदा शुद्ध, निर्गुण र निष्पाप छ।' यही बोधका साथ आजैदेखि नयाँ र श्रेष्ठ कर्म सुरु गर्नुहोस्।