अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

कुरुक्षेत्रमा अर्जुनका अगाडि अनेकौं प्रकारका मानिसहरू थिए— कोही वृद्ध भीष्म, कोही गुरु द्रोण, कोही दाजुभाइ, कोही शत्रु, कोही मित्र। अर्जुन यी पृथक्-पृथक् रूपहरूमा अल्झिएर विचलित भएका थिए। श्रीकृष्ण यहाँ वेदान्तको सर्वोच्च रहस्य प्रस्तुत गर्नुहुन्छ: जसरी सुनबाट बनेका बाला, औंठी, हार र कुण्डल बाहिरबाट अनेक देखिन्छन् तर भित्र केवल एउटै सुन हो; जसरी समुद्रबाट उठ्ने लाखौं छालहरू बाहिरबाट अलग-अलग देखिए पनि ती सबै केवल पानी हुन्; त्यसैगरी संसारका अनन्त जीवहरू, ताराहरू, ग्रहहरू र वनस्पतिहरू बाहिरबाट अनेक देखिए पनि ती सबै एउटै चैतन्य ब्रह्ममा टिकेका छन् र त्यसैबाट विस्तारित भएका हुन्। जब मानिसले बाहिरी भेदभन्दा पर पुगेर त्यस एउटै आधारभूत सत्यलाई देख्छ, तब उसलाई सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड आफ्नै रूप लाग्न थाल्छ। यो नै ब्रह्म-साक्षात्कार हो।

हाम्रो संकुचित सोचाइले हामीलाई सधैं अरूबाट अलग (Isolated) महसुस गराउँछ: - "म फरक छु, ऊ फरक छ।" - "मेरो जात, मेरो धर्म, मेरो विचार, मेरो देश अरूभन्दा श्रेष्ठ वा भिन्न छ।" यो भेदबुद्धि नै संसारका सबै युद्ध, झगडा, एक्लोपन र घृणाको जननी हो। 1. ब्रह्माण्डीय सम्बन्ध: - विज्ञानले पनि प्रमाणित गरेको छ कि ब्रह्माण्डका सबै परमाणुहरू एउटै बिग ब्याङ्ग वा एउटै क्वान्टम फिल्डबाट आएका हुन्। - आध्यात्मिक रूपमा, तपाईं र सारा संसार एउटै महाचेतनाका अनन्त छालहरू हौं। 2. जब तपाईं अरूमा आफूलाई र आफूमा अरूलाई देख्न थाल्नुहुन्छ: - तपाईंको हृदयबाट 'एक्लोपन' (Loneliness) सधैंका लागि हराउँछ। - सम्पूर्ण प्रकृतिका रूख, पशुपक्षी र मानवहरू तपाईंका आफ्नै अङ्ग जस्ता लाग्न थाल्छन्। - यही अवस्थालाई गीताले 'ब्रह्म सम्पद्यते' (ब्रह्मभावमा प्रतिष्ठित हुनु) भनेको छ।