Chapter 13 • Verse 29

अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)

श्रीभगवानुवाच

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।

यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥ २९॥

prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |

yaḥ paśyati tathātmānam akartāraṁ sa paśyati || 29 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

प्रकृत्या (prakṛtyā)=प्रकृतिद्वारा नै•एव (eva)=निश्चय नै (वास्तवमै)•च (ca)=र•कर्माणि (karmāṇi)=सम्पूर्ण कर्महरू•क्रियमाणानि (kriyamāṇāni)=गरिन्छन् वा सम्पादित हुन्छन्•सर्वशः (sarvaśaḥ)=सबै प्रकारले•यः (yaḥ)=जसले•पश्यति (paśyati)=देख्दछ वा बुझ्दछ•तथा (tathā)=त्यस्तै•आत्मानम् (ātmānam)=आफ्नो वास्तविक आत्मालाई•अकर्तारम् (akartāram)=अकर्ता (कर्म नगर्ने, साक्षी)•सः (saḥ)=उसैले नै•पश्यति (paśyati)=सत्यलाई देखेको छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— सम्पूर्ण कर्महरू सबै प्रकारले प्रकृतिका तीन गुण र इन्द्रियहरूद्वारा नै गरिएका हुन्, र आफ्नो शुद्ध आत्मालाई चाहिँ सर्वथा अकर्ता (कर्ममा लिप्त नहुने साक्षी) का रूपमा जसले देख्दछ, वास्तवमा उसैले मात्र सत्यलाई देखेको छ।

महाभारतको परिस्थिति

कर्तृत्वको भ्रम र अर्जुनको मोहभङ्ग

अर्जुनको सबैभन्दा ठूलो मानसिक संकट नै यही थियो— "म युद्ध गर्छु, म मेरा आफन्तहरूलाई मार्छु, मलाई नै पाप लाग्नेछ र म नै नरकमा जानेछु!" अर्जुनले आफूलाई 'कर्ता' (Doer) मानेका थिए। श्रीकृष्ण यहाँ अर्जुनको अज्ञानको पर्दा च्यात्दै सम्झाउनुहुन्छ: "हे पार्थ! श्वास फेर्नु, हेर्नु, बोल्नु, सोच्नु, युद्ध गर्नु वा चुप लागेर बस्नु— यी सबै त प्रकृतिका गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) र शरीर-इन्द्रियहरूका स्वाभाविक क्रिया हुन्। प्रकृतिको नियमअनुसार शक्ति प्रवाहित भइरहेको छ। तर अज्ञानतावश मानिसले सोच्छ— 'यो मैले गरें, यो मेरो सफलता हो, यो मेरो विफलता हो।' जसले बुझ्छ कि कर्महरू प्रकृतिको रङ्गमञ्चमा भइरहेका छन् र आत्मा केवल त्यो नाटकलाई हेर्ने निष्कलङ्क दर्शक (अकर्ता) हो, ऊ पाप र पुण्यका बन्धनहरूबाट तत्काल मुक्त हुन्छ।" यो दृष्टिले अर्जुनलाई युद्धको व्यक्तिगत अपराधी भाव (Guilt) बाट निकालेर ब्रह्माण्डीय कर्तव्यको निष्काम साधन बनाउँछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्ताभावको भारीपन र साक्षीभावको स्वतन्त्रता (Freedom from the Burden of Doership)

आधुनिक जीवनमा तनाव (Stress), चिन्ता (Anxiety) र डिप्रेसनको मुख्य कारण 'अहङ्कार-विमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते' अर्थात् "सबै कुरा मैले नै सम्हाल्नुपर्छ, सबै कुराको जिम्मेवार मै हुँ" भन्ने अत्यधिक बोझ हो। 1. प्रकृतिको नियम: - मुटुको धड्कन तपाईंले चलाउनुभएको होइन, प्रकृतिको नियमले चलिरहेको छ। - मस्तिष्कमा विचारहरू आउनु पनि पुराना संस्कार र प्रकृतिको उपज हो। - तपाईंको हात, आँखा, वाणी सबै प्रकृतिका साधन हुन्। 2. अकर्ता आत्मा: - जब तपाईं आफूलाई कर्मको फल र कार्यको 'मालिक' ठान्नुहुन्छ, तब विफलतामा हीनताबोध र सफलतामा दम्भ जन्मिन्छ। - तर जब तपाईं कर्मलाई 'प्रकृतिको प्रवाह' र आफूलाई 'साक्षी' मान्नुहुन्छ, तब तपाईं शतप्रतिशत कुशलताका साथ कार्य गर्नुहुन्छ तर त्यसको तनावले तपाईंलाई कहिल्यै थिच्दैन।

व्यावहारिक सूत्र :

हरेक कार्य पूर्ण लगनका साथ गर्नुहोस्, तर भित्रबाट सम्झनुहोस्— 'म केवल प्रकृतिको एक माध्यम हुँ, सबै परिणाम प्रकृतिको हातमा छ।' यसले तपाईंलाई कार्यको थकान र तनावबाट पूर्ण मुक्ति दिन्छ।