अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

महाभारतमा दुर्योधन, दुःशासन जस्ता पात्रहरू बाहिरबाट जतिसुकै शक्तिशाली देखिए पनि उनीहरूले हरेक दिन 'आत्म-घात' (आफ्नै आत्माको पतन) गरिरहेका थिए। जब मानिसले अरूलाई आफूभन्दा भिन्न र हेय देख्छ, अरूको शोषण गर्छ र ईर्ष्यामा जल्छ, तब उसले बाहिर कसैलाई दुःख दिनुभन्दा पहिले आफ्नै अन्तरआत्माको पवित्रता र शान्तिलाई नष्ट गरिरहेको हुन्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! जब तिमीले सबैमा मलाई नै समान रूपले विराजमान देख्छौ, तब तिम्रो मनमा कसैप्रति द्वेष, घृणा वा अहंकार बाँकी रहने छैन। जब तिमी अरूलाई चोट पुर्‍याउँदैनौ, तब तिमीले आफ्नै आत्मालाई पनि कलुषित र नष्ट हुनबाट जोगाउँछौ। जो मानिसले आफ्नै आत्मालाई वासना र अज्ञानको खाडलमा खसाल्दैन, उही व्यक्ति परम गति अर्थात् जीवनको सर्वोच्च लक्ष्यमा पुग्छ।" यो श्लोक गीताको सबैभन्दा गहिरो नैतिक र आध्यात्मिक आधार हो: 'अहिंसा' केवल बाहिरी नीति मात्र होइन, यो अद्वैत चेतनाको स्वाभाविक प्रस्फुटन हो।

धेरै मानिसहरू सोच्दछन् कि 'आत्महत्या' केवल भौतिक शरीरलाई नष्ट गर्नु मात्र हो। तर उपनिषद् र गीता भन्छन्— "आफ्नो दिव्य आत्म-स्वरूपलाई बिर्सेर आफूलाई केवल तुच्छ, कामुक, ईर्ष्यालु र लोभी जीव ठान्नु नै वास्तविक आत्मघात (आत्म-हनन) हो।" 1. हामी आफैंलाई कसरी नष्ट गर्छौं? - अरूको प्रगति देखेर जलन महसुस गर्दा। - नकारात्मक विचार, हीनताबोध वा अति-अहंकारमा फसेर आफ्नो ऊर्जा खेर फाल्दा। - अरूलाई होच्याउन खोज्दा आफ्नै चित्तलाई विषाक्त बनाउँदा। 2. समदर्शनको चमत्कार: - जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि "जुन ईश्वर वा चेतना मभित्र छ, त्यही मेरा सहकर्मी, मेरो छिमेकी, मेरो परिवार र मसँग असहमत हुने व्यक्तिभित्र पनि छ", तब ईर्ष्या र रिसको जग नै भत्किन्छ। - जब द्वेष समाप्त हुन्छ, तपाईंको चित्त पूर्ण शान्त, निर्मल र शक्तिशाली बन्दछ। यही परम गतिको साँचो मार्ग हो।