अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा हजारौं योद्धाहरू, घोडाहरू र हात्तीहरू केही क्षणमै मृत्युवरण गरिरहेका थिए। अर्जुनको आँखा अगाडि केवल देहको रगत, पीडा र विनाश मात्र नाचिरहेको थियो। अर्जुनले केवल 'विनाश' देखिरहेका थिए। यस श्लोकमा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई चक्षु-परिवर्तन गराउँदै भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! साधारण मानिसहरू केवल नष्ट भइरहेका शरीरहरू देख्छन् र शोकमा डुब्छन्। तर जो ज्ञानी हो, उसले त्यो परिवर्तनशील र विनश्वर खोलभित्र कहिल्यै नमर्ने, कहिल्यै नाश नहुने अखण्ड चेतन सत्तालाई समभावले देख्दछ। जसले हात्ती, कमिला, चाण्डाल, राजा, शत्रु र मित्र— सबैका नाशवान देहहरूभित्र एउटै अविनाशी तत्त्व विराजमान भएको देख्छ, उही मात्र 'यथार्थ दृष्टा' हो। जसले बाहिरी भेद मात्र देख्छ, ऊ आँखा भएर पनि अन्धो समान हो।" यो उपदेशले अर्जुनको हृदयबाट मृत्युको भय र आफ्ना-परायाको द्वन्द्वलाई जरैदेखि उखेल्ने जग हाल्दछ।

हाम्रो व्यावहारिक जीवनमा हामी किन बारम्बार भयभीत, चिन्तित र आहत हुन्छौं? किनभने हाम्रो ध्यान सधैं 'विनाशशील' कुराहरूमा मात्र अड्किएको हुन्छ— पद जान्छ कि, प्रतिष्ठा घट्छ कि, धन नासिन्छ कि, सम्बन्ध टुट्छ कि, वा शरीरमा रोग लाग्छ कि! 1. नाशवान् को सत्य: रूप, रङ्ग, पद, बैंस र शरीरहरू पानीको फोकाझैं परिवर्तनशील र नष्ट हुने स्वभावका छन्। 2. अविनाशीको सत्य: तर ती सबै परिवर्तनहरूलाई जान्ने, ती सबैभित्र स्पन्दित भइरहेको चेतनाको मूल स्रोत कहिल्यै मर्दैन। - जब तपाईं मानिसहरूलाई उनीहरूको बाहिरी रिस, अहंकार, धन वा कमजोरीको खोलबाट मात्र हेर्नुहुन्छ, तपाईं घृणा वा मोहमा फस्नुहुन्छ। - तर जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि उनीहरूभित्र पनि त्यही परम चेतना छ र मसँग पनि त्यही छ, तब तपाईंमा अपार करुणा र अटल आन्तरिक समता जागृत हुन्छ।