अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग
शरीर र आत्माको फरक (क्षेत्र र क्षेत्रज्ञ)
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ॥ २६॥
yāvat sañjāyate kiñcit sattvaṁ sthāvara-jaṅgamam |
kṣetra-kṣetrajña-saṁyogāt tad viddhi bharatarṣabha || 26 ||
पदच्छेद र शब्दार्थ
यावत् (yāvat)=जतिसुकै पनि•सञ्जायते (sañjāyate)=उत्पन्न हुन्छ•किञ्चित् (kiñcit)=कुनै पनि•सत्त्वम् (sattvaṁ)=प्राणी वा वस्तु•स्थावर-जङ्गमम् (sthāvara-jaṅgamam)=स्थिर रहने (अचल) वा हिँडडुल गर्ने (चल)•क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-संयोगात् (kṣetra-kṣetrajña-saṁyogāt)=क्षेत्र (जड प्रकृति/शरीर) र क्षेत्रज्ञ (चेतन आत्मा) को संयोगद्वारा नै•तत् विद्धि (tad viddhi)=त्यसलाई तिमीले जान•भरतर्षभ (bharatarṣabha)=हे भरतवंशीहरूमा श्रेष्ठ अर्जुन!
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! यस संसारमा अचल (रुख, पहाड आदि) वा चल (मानिस, पशुपक्षी आदि) जे-जति पनि प्राणीहरू उत्पन्न हुन्छन्, ती सबै केवल 'क्षेत्र' (जड प्रकृति/शरीर) र 'क्षेत्रज्ञ' (चेतन आत्मा) को संयोग (मिलन) बाट नै उत्पन्न भएका हुन् भनी जान।
सृष्टिको मूल रहस्य: जड र चेतनको मिलन
जड र चेतनको विवेक (Discerning Spirit from Matter)
आफ्नो शरीर र मनलाई जड प्रकृति जान्नुहोस् र आफूलाई त्यसलाई जीवन्त बनाउने विशुद्ध चेतन आत्मा अनुभव गर्नुहोस्।