अध्याय 14श्लोक 1
Chapter 14 • Verse 1

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्।

यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥ १॥

paraṁ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṁ jñānam uttamam |

yaj jñātvā munayaḥ sarve parāṁ siddhim ito gatāḥ || 1 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

परम् (param)=सर्वोच्च (परम)भूयः (bhūyaḥ)=पुनः (फेरि पनि)प्रवक्ष्यामि (pravakṣyāmi)=म राम्रोसँग विस्तारपूर्वक बताउनेछुज्ञानानाम् (jñānānām)=संसारका सबै ज्ञानहरूमध्येज्ञानम् उत्तमम् (jñānam uttamam)=सर्वश्रेष्ठ र अद्वितीय ज्ञानयत् (yat)=जसलाईज्ञात्वा (jñātvā)=अनुभवपूर्वक जानेरमुनयः (munayaḥ)=मननशील ऋषि-मुनिहरूसर्वे (sarve)=सबैलेपराम् सिद्धिम् (parāṁ siddhim)=परम सिद्धि (सर्वोच्च मोक्ष/मुक्ति)इतः (itaḥ)=यस संसारबाट वा यस देह-बन्धनबाट मुक्त भएरगताः (gatāḥ)=प्राप्त भएका छन्

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— म फेरि पनि तिमीलाई संसारका समस्त ज्ञानहरूमध्ये सबैभन्दा उत्तम र सर्वोच्च परम ज्ञान विस्तारपूर्वक बताउनेछु, जसलाई जानेर अतीतका सबै मननशील ऋषि-मुनिहरू यस भौतिक संसारको बन्धनबाट मुक्त भई परम सिद्धिलाई प्राप्त भएका छन्।

महाभारतको परिस्थिति

चौधौं अध्यायको मङ्गलाचरण: समस्त ज्ञानहरूको मुकुटमणि

तेह्रौं अध्यायमा श्रीकृष्णले क्षेत्र (प्रकृति/शरीर) र क्षेत्रज्ञ (आत्मा) को दार्शनिक विवेक सम्झाउनुभयो। तर अर्जुनको मनमा एउटा व्यावहारिक प्रश्न उठिरहेको थियो— "यदि आत्मा विशुद्ध र असङ्ग छ भने, त्यो यस शरीरको बन्धनमा किन र कसरी जकडिन पुग्यो? हाम्रो मनमा कहिले शान्ति, कहिले तीव्र आकाङ्क्षा र कहिले अल्छीपना वा डिप्रेसन किन आउँछ?" यस चौधौं अध्यायमा श्रीकृष्ण त्यस मनोवैज्ञानिक र ब्रह्माण्डीय बन्धनको भित्री रहस्य खोल्न लाग्नुभएको छ। श्रीकृष्ण यहाँ भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! म तिमीलाई यस्तो ज्ञान दिन गइरहेको छु, जुन केवल बौद्धिक तर्क होइन, जीवनलाई रूपान्तरण गर्ने 'परम ज्ञान' हो। यो त्यही ज्ञान हो जसको साक्षात्कार गरेर व्यास, वसिष्ठ, जनक जस्ता परम ऋषिहरूले संसारको कोलाहलमा रहेर पनि शाश्वत शान्ति र मोक्ष प्राप्त गरे।" यसले अर्जुनको ध्यानलाई पूर्ण एकाग्र बनाउँछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

ज्ञानको खोजी: सूचना र प्रज्ञा बीचको भिन्नता (Information vs. Wisdom)

आजको आधुनिक युगमा हामी सूचना (Information) को बाढीमा बाँचिरहेका छौं। गुगल, पुस्तक र इन्टरनेटमा विज्ञान, प्रविधि र व्यवसायसम्बन्धी लाखौं ज्ञानहरू उपलब्ध छन्। तर के त्यो ज्ञानले हाम्रो मनको अशान्ति, भय, तनाव र डिप्रेसनलाई हटाउन सकेको छ? अहँ, सकेको छैन! 1. सांसारिक ज्ञान: यसले हामीलाई बाहिरी प्रकृतिका नियमहरू सिकाउँछ, पैसा कमाउन र प्रविधि चलाउन सिकाउँछ। तर यसले हाम्रो आफ्नै मनको खेल बुझाउन सक्दैन। 2. भगवद्गीताको परम ज्ञान: - यसले मानिसलाई आफ्नै मनका तीनवटा अदृश्य डोरीहरू— सत्त्व (सुख/ज्ञानको तृष्णा), रज (दौडधुप/वासना) र तम (आलस्य/भ्रम) को पहिचान गराउँछ। - जब तपाईंले आफ्नो मनलाई चलाउने यी तीन अदृश्य शक्तिहरूलाई चिन्नुहुन्छ, तब तपाईं मनको दास होइन, मालिक बन्नुहुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

दिनको केही समय बाहिरी सूचनाहरूको उपभोग बन्द गर्नुहोस् र आफ्नो मनका संवेग, विचार र मुडहरूलाई तटस्थ भएर अवलोकन गर्ने आत्म-ज्ञानको अभ्यास गर्नुहोस्।