Chapter 14 • Verse 13

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च।

तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥ १३॥

aprakāśo 'pravṛttiś ca pramādo moha eva ca |

tamasy etāni jāyante vivṛddhe kuru-nandana || 13 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अप्रकाशः (aprakāśaḥ)=अप्रकाश (विवेक र ज्ञानको अभाव, अन्धकार, मानसिक जडता)•अप्रवृत्तिः (apravṛttiḥ)=अप्रवृत्ति (कर्तव्य कर्म गर्न मन नलाग्नु, निष्क्रियता वा अल्छीपना)•च (ca)=र•प्रमादः (pramādaḥ)=प्रमाद (लापरबाही, ध्यान नदिनु, कर्तव्य बिर्सनु)•मोहः (mohaḥ)=मोह (अविवेक, गलतलाई सही र सहीलाई गलत देख्ने भ्रम)•एव च (eva ca)=निश्चय नै•तमसि (tamasi)=तमोगुण•एतानि (etāni)=यी लक्षणहरू•जायन्ते (jāyante)=उत्पन्न हुन्छन्•विवृद्धे (vivṛddhe)=प्रचुर मात्रामा बढेको बेला•कुरु-नन्दन (kuru-nandana)=हे कुरुवंशी अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कुरुनन्दन अर्जुन! जब तमोगुण प्रचुर मात्रामा बढ्छ, तब अप्रकाश (विवेकको अन्धकार), अप्रवृत्ति (कर्तव्य कर्म नगर्ने अल्छीपना), प्रमाद (लापरबाही र गलत क्रियामा समय खेर फाल्नु) र मोह (भ्रम तथा अविवेक)— यी सबै लक्षणहरू उत्पन्न हुन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

तमोगुणका चार कालो पर्दा: विवेकको पूर्ण अन्धकार

श्रीकृष्णले यहाँ तमोगुणका चार घातक लक्षणहरू प्रस्ट पार्नुभएको छ: 1. अप्रकाश: मनमा कुनै ज्ञान वा सकारात्मक विचार नै नआउनु, मानसिक कोठामा कालो अन्धकार छाउनु। 2. अप्रवृत्ति: बिहान उठेर नुहाउन, पूजा गर्न, काम गर्न वा आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न कुनै उत्साह नहुनु (Complete Apathy/Inertia)। 3. प्रमाद: के गरिरहेको छु भन्ने होस नहुनु; अनावश्यक विवाद, जाँडरक्सी वा कुलतमा समय नष्ट गर्नु। 4. मोह: हितैषी मित्रलाई शत्रु देख्नु र विनाश गर्ने शत्रुलाई आफ्नो ठान्नु। महाभारतमा दुर्योधन र उनका सङ्गीहरूले जब पाण्डवहरूलाई लाक्षागृहमा जलाउने षड्यन्त्र रचे वा द्रौपदीको चीरहरण गरे, त्यो तमोगुणको पराकाष्ठा थियो— जहाँ धर्म र मर्यादाको प्रकाश पूर्णतः निभिसकेको थियो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

डिप्रेसन, उदासीनता र प्रोक्रास्टिनेसनको उपचार (Conquering Apathy and Depression)

आधुनिक मनोचिकित्सा (Psychiatry) ले जसलाई क्लिनिकल डिप्रेसन, ब्रेन फग (Brain Fog) र चरम प्रोक्रास्टिनेसन (Procrastination) भन्छ, त्यो गीताको दृष्टिमा तमोगुणको बाढी हो: 1. लक्षणहरू: - "मलाई केही गर्न मन छैन, म बेकार छु, यो संसार नै बेकार छ" (अप्रकाश र अप्रवृत्ति)। - ओछ्यानमा पल्टिएर घण्टौंसम्म छत हेरिरहनु वा फोनमा व्यर्थ स्क्रोल गर्नु (प्रमाद)। - आफ्नै जीवन बिगार्ने कुराहरूलाई अँगाल्नु (मोह)। 2. यो अवस्थाबाट कसरी निस्कने? - तमोगुणमा परेको मानिसलाई सिधै "शान्त भएर ध्यान गर" भन्यो भने ऊ झन् सुत्छ! - त्यसैले पहिलो कदम: रजोगुणको इन्जिन चलाउनुहोस्— कडा शारीरिक व्यायाम गर्नुहोस्, दौडनुहोस्, कोठा सफा गर्नुहोस्, काममा हात हाल्नुहोस्। - शरीर हल्लिएपछि तमोगुण भाग्छ, अनि मात्र सत्त्वगुणको प्रकाश आउँछ।

व्यावहारिक सूत्र :

यदि तपाईंलाई अत्यधिक अल्छीपना, उदासी वा भारीपनले थिचिरहेको छ भने तुरुन्तै चिसो पानीले नुहाउनुहोस्, छिटो-छिटो हिँड्नुहोस् वा व्यायाम गर्नुहोस्। निष्क्रियतालाई सक्रियताले मात्र जित्न सकिन्छ।