Chapter 14 • Verse 12

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा।

रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥ १२॥

lobhaḥ pravṛttir ārambhaḥ karmaṇām aśamaḥ spṛhā |

rajasy etāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

लोभः (lobhaḥ)=लोभ (अरूको धन/सम्पत्ति हत्याउने चाहना र आफ्ना कुरा नछोड्ने प्रवृत्ति)•प्रवृत्तिः (pravṛttiḥ)=प्रवृत्ति (स्वार्थपूर्ण कार्यहरूमा निरन्तर संलग्नता)•आरम्भः कर्मणाम् (ārambhaḥ karmaṇām)=नयाँ-नयाँ सकाम कर्महरूको योजना र सुरुवात (दौडधुप)•अशमः (aśamaḥ)=अशान्ति (इन्द्रिय र मन कहिल्यै स्थिर नहुनु, तीव्र छटपटी)•स्पृहा (spṛhā)=स्पृहा (भोग-विलासका वस्तुहरू पाउने तीव्र तृष्णा/लालसा)•रजसि (rajasi)=रजोगुण•एतानि (etāni)=यी सबै लक्षणहरू•जायन्ते (jāyante)=उत्पन्न हुन्छन् वा प्रकट हुन्छन्•विवृद्धे (vivṛddhe)=प्रचुर मात्रामा बढेको बेला•भरतर्षभ (bharatarṣabha)=हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! जब रजोगुण प्रचुर मात्रामा बढ्छ, तब लोभ, स्वार्थपूर्ण सांसारिक प्रवृत्ति, नयाँ-नयाँ सकाम कर्महरूको अनवरत आरम्भ, मानसिक अशान्ति (छटपटी) र भोग-विलासका वस्तुहरूप्रतिको तीव्र लालसा (स्पृहा)— यी सबै लक्षणहरू प्रकट हुन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

रजोगुणका पाँच संक्रामक लक्षण: दुर्योधन र शकुनिको मानसिकता

श्रीकृष्णले यहाँ रजोगुणका पाँचवटा अचूक लक्षणहरूको सूची दिनुभएको छ: 1. लोभ: जति भए पनि नपुग्ने भोक। 2. प्रवृत्ति: २४ घण्टा स्वार्थ र नाफा-घाटाको हिसाबमा मात्र मन गढिरहनु। 3. कर्मणाम् आरम्भः: एउटा काम नसकिँदै दशवटा नयाँ व्यापार, योजना र महत्वाकांक्षा सुरु गर्नु। 4. अशमः: मनमा एक सेकेन्ड पनि विश्राम नहुनु, सुत्दा पनि मस्तिष्कमा विचारहरूको आँधी चल्नु। 5. स्पृहा: बाहिर अरूको नयाँ गाडी, पद वा प्रतिष्ठा देख्दा भित्र जलन र लालसा जाग्नु। महाभारतको द्यूतक्रीडा (जुवाको खेल) को पृष्ठभूमिमा शकुनि र दुर्योधनको मानसिकता ठ्याक्कै यही रजोगुणको पराकाष्ठा थियो। उनीहरू आफ्नो राज्यमा सन्तुष्ट थिएनन्, युधिष्ठिरको इन्द्रप्रस्थको ऐश्वर्य देखेर अशम र लोभको ज्वालामा जलिरहेका थिए।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अशान्ति र मल्टिटास्किङको चक्रव्यूह (The Trap of Chronic Restlessness)

आधुनिक सहरी जीवनमा हामीमध्ये धेरैजसो मानिसहरू रजोगुणको यो रोगबाट पीडित छौं: - हामी एकैचोटि पाँचवटा काम सुरु गर्छौं तर कुनै पनि काम शान्ति र आनन्दका साथ पूरा गर्न सक्दैनौं। - पैसा, फलोअर्स, भ्युज वा पदको लोभले हामीलाई रातभर सुत्न दिँदैन। - छुट्टीको दिन पनि केही न केही 'गर्नैपर्छ' भन्ने बेचैनी (Restlessness) ले सताउँछ; शान्त भएर चुपचाप बस्न हामीलाई डर लाग्छ। 1. निदान (Diagnosis): - यदि तपाईंको मनमा 'अशम' (छटपटी) छ भने, सम्झनुहोस् कि तपाईंको भित्र रजोगुणको बाढी आएको छ। 2. उपचार: - गति घटाउनुहोस् (Slow down)। - केही समयका लागि नयाँ परियोजनाहरूको आरम्भ रोक्नुहोस्। - प्रकृतिको सामिप्यतामा जानुहोस्, मौन बस्नुहोस् र आफ्नो ध्यानलाई आन्तरिक शान्तिमा फर्काउनुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

जब तपाईंलाई अत्यधिक बेचैनी र लोभले सताउँछ, तुरुन्तै नयाँ काम सुरु गर्न रोकिनुहोस्। १० मिनेट पूर्ण मौन बसेर गहिरो श्वास लिनुहोस् र आफ्नो मनको छटपटीलाई साक्षी बनेर शान्त पार्नुहोस्।