Chapter 14 • Verse 11

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते।

ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥ ११॥

sarva-dvāreṣu dehe 'smin prakāśa upajāyate |

jñānaṁ yadā tadā vidyād vivṛddhaṁ sattvam ity uta || 11 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सर्व-द्वारेषु (sarva-dvāreṣu)=सबै ढोकाहरूमा (शरीरका नौवटा द्वार अर्थात् आँखा, कान, नाक, जिब्रो आदि इन्द्रियहरूमा)•देहे अस्मिन् (dehe asmin)=यस मानव शरीरभित्र•प्रकाशः (prakāśaḥ)=प्रकाश (चेतनाको स्पष्टता, स्वच्छता र निर्मलता)•उपजायते (upajāyate)=उत्पन्न हुन्छ वा प्रस्फुटित हुन्छ•ज्ञानम् (jñānam)=विवेक र ज्ञान•यदा (yadā)=जब•तदा (tadā)=त्यतिबेला•विद्यात् (vidyāt)=जान्नुपर्दछ•विवृद्धम् (vivṛddham)=प्रचुर मात्रामा बढेको छ•सत्त्वम् (sattvam)=सत्त्वगुण•इति उत (ity uta)=यसरी निश्चय नै

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जब यस शरीरका सबै ढोकाहरूमा (इन्द्रियहरूमा) विवेक, चेतनाको प्रकाश र यथार्थ ज्ञान प्रस्फुटित हुन्छ, तब सत्त्वगुण प्रचुर मात्रामा बढेको छ भनी जान्नुपर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

सत्त्वगुणको प्रकटीकरण: इन्द्रियहरूमा ज्ञानको ज्योति

श्रीकृष्णले यहाँ शरीरलाई नौवटा ढोका भएको एउटा नगर (नवद्वारे पुरे देही) का रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। आँखा, कान, नाक, जिब्रो, छाला आदि संसारलाई जान्ने ढोकाहरू हुन्। जब कुनै मानिसमा सत्त्वगुण बढ्छ: - उसको आँखाले कुनै पनि कुरालाई वासना वा लोभले होइन, सत्य र सौन्दर्यको भावले देख्छ। - उसका कानले अरूको निन्दा वा व्यर्थ कोलाहल सुन्न अस्वीकार गर्छन् र सत्य, सङ्गीत र ज्ञानका कुराहरू सुन्न रमाउँछन्। - उसको जिब्रोले पवित्र, सात्त्विक आहार र मीठो, सत्य वचन बोल्न खोज्छ। - सम्पूर्ण शरीरमा एक किसिमको हलुकापन, तेज र निर्मलता महसुस हुन्छ। महाभारतमा जब विदुर नीति उपदेश दिन्थे वा भीष्मले शरशय्याबाट धर्मको व्याख्या गर्थे, उनीहरूको सम्पूर्ण व्यक्तित्वबाट यही सात्त्विक प्रकाश छचल्किन्थ्यो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मानसिक स्पष्टता र इन्द्रियहरूको स्वच्छता (Mental Clarity & Sensory Purity)

तपाईंलाई कसरी थाहा हुन्छ कि आज तपाईं सात्त्विक अवस्थामा हुनुहुन्छ? 1. मानसिक लक्षण: - सोच्ने क्षमता अत्यन्त स्पष्ट र तीव्र हुन्छ (Mental Clarity)। कुनै पनि निर्णय लिन संशय हुँदैन। - मन शान्त र प्रसन्न रहन्छ, कसैप्रति रिस वा पूर्वाग्रह हुँदैन। 2. इन्द्रियहरूको व्यवहार: - तपाईंलाई मोबाइलमा फोहोर कुरा हेर्न वा गफगाफमा अरूको कुरा काट्न मन लाग्दैन। - तपाईंको ध्यान स्वतः सिर्जनात्मक, सहयोगी र आध्यात्मिक कुराहरूतर्फ आकर्षित हुन्छ। - यो अवस्था नै मानिसको सर्वोच्च उत्पादकता (Peak Productivity and Flow State) को अवस्था हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो खानपान, सङ्गत र वातावरणलाई सफा र सात्त्विक राख्नुहोस् ताकि तपाईंका इन्द्रियरूपी ढोकाहरूबाट केवल ज्ञान र शान्तिको प्रकाश भित्र-बाहिर गर्न सकोस्।