Chapter 14 • Verse 10

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत।

रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥ १०॥

rajas tamaś cābhibhūya sattvaṁ bhavati bhārata |

rajaḥ sattvaṁ tamaś caiva tamaḥ sattvaṁ rajas tathā || 10 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

रजः (rajaḥ)=रजोगुणलाई•तमः (tamaḥ)=र तमोगुणलाई•च (ca)=र•अभिभूय (abhibhūya)=दबाएर (जितेर)•सत्त्वम् (sattvam)=सत्त्वगुण•भवति (bhavati)=प्रबल हुन्छ (उभ्रिन्छ)•भारत (bhārata)=हे भरतवंशी अर्जुन!•रजः (rajaḥ)=त्यसैगरी रजोगुण (सत्त्व र तमलाई दबाएर प्रबल हुन्छ)•सत्त्वम् तमः च एव (sattvaṁ tamaś caiva)=सत्त्व र तमोगुणलाई दबाएर•तमः (tamaḥ)=र तमोगुण पनि•सत्त्वम् रजः तथा (sattvaṁ rajas tathā)=सत्त्व र रजोगुणलाई दबाएर प्रबल बन्दछ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे भरतवंशी अर्जुन! कहिले रज र तमलाई दबाएर सत्त्वगुण प्रबल हुन्छ; कहिले सत्त्व र तमलाई दबाएर रजोगुण प्रबल हुन्छ; र कहिले सत्त्व र रज दुवैलाई दबाएर तमोगुण प्रबल बन्दछ। (यी तीनै गुणहरू एकअर्कालाई जित्ने निरन्तर प्रतिस्पर्धामा रहन्छन्।)

महाभारतको परिस्थिति

गुणहरूको आन्तरिक कुस्ती: मानव मनको द्वन्द्व

श्रीकृष्णले यहाँ मानव मनको सबैभन्दा गतिशील र चञ्चल प्रकृतिको व्याख्या गर्नुभएको छ। हाम्रो मन कुनै एउटै गुणमा सधैं स्थिर रहँदैन। यी तीनै गुणहरू मनको अखडामा कुस्ती खेलिरहेका तीन पहलवान जस्तै हुन्। महाभारतको युद्धमा अर्जुनको मनमा पनि यही खेल भइरहेको थियो: 1. जब युद्ध सुरु भयो, अर्जुनमा रजोगुण प्रबल थियो— उनले श्रीकृष्णलाई भने: "मेरो रथ दुवै सेनाको बीचमा लैजानुहोस्, म हेर्छु को-को लड्न आएका छन्!" (उत्साह, वीरता र क्रिया)। 2. तर जब उनले आफन्तहरूलाई देखे, रजोगुणलाई दबाएर तमोगुण उम्लियो— उनका अङ्गहरू काँपे, मुख सुक्यो, हातबाट गाण्डीव खस्यो र उनी रथको पछाडि थचक्क बसे (उदासी, विषाद र मोह)। 3. अनि जब श्रीकृष्णले गीताको दिव्य उपदेश दिनुभयो, तम र रज दुवैलाई दबाएर अर्जुनमा सत्त्वगुण जागृत भयो (शान्ति, विवेक र कर्तव्यबोध)। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ कि यो गुणहरूको स्वाभाविक युद्ध हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मुड स्विङ्स (Mood Swings) र गुणहरूको व्यवस्थापन (Managing the Shifts in Consciousness)

हामी प्रायः अचम्म मान्छौं— "म बिहान कति खुसी र ऊर्जावान् थिएँ, तर दिउँसो अचानक किन यति धेरै चिडचिडाहट भयो? अनि साँझ किन कुनै काम गर्नै मन लागेन?" मनोविज्ञानले यसलाई 'मुड स्विङ' वा भावनात्मक उतारचढाव भन्छ। गीताले हजारौं वर्षअघि यसको कारण प्रस्ट्याएको थियो: 1. गुणहरूको पालो: - जसरी समुद्रमा कहिले ज्वारभाटा आउँछ र कहिले शान्त हुन्छ, त्यसैगरी मनमा तीन गुणहरू पालैपालो शक्तिशाली हुन्छन्। 2. यस ज्ञानको व्यावहारिक प्रयोग: - जब तपाईंमा तमोगुण आउँछ (अल्छी/निराशा), आफैंलाई धिक्कार्न नथाल्नुहोस्। सम्झनुहोस् कि यो केवल तमोगुणको बादल हो। यसलाई हटाउन तुरुन्तै हिँड्नुहोस्, चिसो पानीले मुख धुनुहोस्, सक्रिय हुनुहोस् (रजोगुण प्रयोग गर्नुहोस्)। - जब रजोगुण आउँछ (अति बेचैनी/रिस), लामो गहिरो श्वास लिनुहोस्, आँखा बन्द गर्नुहोस्, ध्यान गर्नुहोस् (सत्त्वगुण बोलाउनुहोस्)। - गुणहरूको यो कुस्ती बुझ्ने व्यक्ति कहिल्यै निराश हुँदैन।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मुड बिग्रँदा आफैंलाई दोष नदिनुहोस्। बुझ्नुहोस् कि प्रकृतिका गुणहरू फेरिएका हुन्। विवेकपूर्वक सही खाना, व्यायाम, स्वाध्याय र ध्यानद्वारा सत्त्वगुणलाई पुनः जागृत गर्नुहोस्।