Chapter 14 • Verse 9

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत।

ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥ ९॥

sattvaṁ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |

jñānam āvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayaty uta || 9 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सत्त्वम् (sattvam)=सत्त्वगुणले•सुखे (sukhe)=सुखमा (शान्ति र आनन्दको अनुभवमा)•सञ्जयति (sañjayati)=लगाउँछ वा जोडिदिन्छ•रजः (rajaḥ)=रजोगुणले•कर्मणि (karmaṇi)=कर्ममा (दौडधुप र फलको चेष्टामा)•भारत (bhārata)=हे भरतवंशी अर्जुन!•ज्ञानम् (jñānam)=ज्ञान र विवेकलाई•आवृत्य (āvṛtya)=छोपेर वा ढाकेर•तु (tu)=तर•तमः (tamaḥ)=तमोगुणले•प्रमादे (pramāde)=प्रमादमा (लापरबाही, भुलक्कडपन र मूर्खतापूर्ण क्रियाहरूमा)•सञ्जयति (sañjayati)=फसाउँछ वा जोडिदिन्छ•उत (uta)=निश्चय नै

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे भरतवंशी अर्जुन! सत्त्वगुणले मानिसलाई सुख (शान्ति र प्रसन्नता) मा लगाउँछ, रजोगुणले कर्म (अहंकारयुक्त क्रिया र दौडधुप) मा जोड्छ; तर तमोगुणले भने ज्ञानलाई पूरै छोपेर मानिसलाई प्रमाद (लापरबाही, भ्रम र गलत आचरण) मा फसाइदिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

तीन गुणहरूको कार्यविभाजन: मानव स्वभावको त्रिवेणी

श्रीकृष्णले यहाँ तीनै गुणहरूको मूलभूत कार्य (Function) लाई एउटै सूत्रमा बाँधेर प्रस्तुत गर्नुभएको छ। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा पनि यो त्रिवेणी प्रस्ट देखिन्थ्यो: 1. भीष्म पितामहको हृदयमा जब सत्त्वगुण प्रभावी थियो, उनी धर्म, मर्यादा र भगवद्-चिन्तनमा लीन थिए (सुख/शान्ति)। 2. कर्ण र दुर्योधन रजोगुणले ग्रस्त थिए— "म जसरी पनि अर्जुनलाई परास्त गर्छु, म सम्पूर्ण पृथ्वीमा एकछत्र राज गर्छु" (कर्म/प्रतिस्पर्धाको छटपटी)। 3. र जयद्रथ वा दुर्योधनका भाइहरू तमोगुणको मातमा थिए— अधर्म र छलका कामहरूमा अन्धो भएर लागिरहेका थिए (प्रमाद र अज्ञान)। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "मानिसले जे गरिरहेको छ, ऊ आफैंले गरिरहेको छैन; ऊभित्र कुन गुण बलवान् भएको छ, त्यही गुणले उसलाई डोर्‍याइरहेको छ।"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्नो मानसिक चालक (Driver) को अनुगमन (Audit Your Mental State)

हामीले सोच्दछौं कि हामी आफ्नो जीवनका सम्पूर्ण निर्णय आफैं लिन्छौं। तर मनोविज्ञान र गीता भन्छन्— प्रायः ९५% निर्णयहरू हाम्रा तीन गुणहरूले स्वचालित (Autopilot) रूपमा लिइरहेका हुन्छन्: - जब सत्त्वगुण हावी हुन्छ: हामी अरूलाई मद्दत गर्न मन पराउँछौं, पुस्तक पढ्छौं, ध्यान गर्छौं र प्रसन्न रहन्छौं। - जब रजोगुण हावी हुन्छ: हामी मोबाइल समातेर सेयर बजार हेर्छौं, साथीहरूसँग तुलना गर्छौं, रिस पोख्छौं र अझै धेरै कामको बोझ थप्छौं। - जब तमोगुण हावी हुन्छ: हामी बिहानको अलार्म बन्द गरेर फेरि सुत्छौं, जंक फूड खान्छौं, अरूलाई दोष दिन्छौं र आफ्नो समय खेर फाल्छौं। 1. आत्म-निरीक्षण: - के तपाईं आफ्नो जीवनको चालक बन्न चाहनुहुन्छ? त्यसो भए पहिले आफ्नो भित्री गुणलाई नियाल्नुहोस्। - तमोगुण आउँदा सतर्क हुनुहोस्, रजोगुण आउँदा त्यसलाई निष्काम कर्ममा लगाउनुहोस्, र सत्त्वगुणलाई बढाएर अन्त्यमा त्यसभन्दा पनि माथि आत्म-स्वरूपमा विश्राम लिनुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

हरेक साँझ दिनभरिको समीक्षा गर्नुहोस्— 'आज मेरो दिनको बढी समय सत्त्वमा बित्यो, रजमा वा तममा?' जहाँ कमजोरी देखियो, त्यसमा सुधार गर्ने सङ्कल्प लिनुहोस्।