Chapter 14 • Verse 8

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्।

प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥ ८॥

tamas tv ajñāna-jaṁ viddhi mohanaṁ sarva-dehinām |

pramādālasya-nidrābhis tan nibadhnāti bhārata || 8 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तमः (tamaḥ)=तमोगुणलाई भने•तु (tu)=तर•अज्ञान-जम् (ajñāna-jam)=अज्ञान (अवविवेक/अन्धकार) बाट उत्पन्न भएको•विद्धि (viddhi)=तिमीले जान•मोहनम् (mohanam)=सम्पूर्ण देहधारीहरूलाई मोहित (भ्रमित/अन्धो) बनाउने•सर्व-देहिनाम् (sarva-dehinām)=सबै जीवात्माहरूलाई•प्रमाद (pramāda)=प्रमाद (लापरबाही, असावधानी वा गलत काममा मग्न हुनु)•आलस्य (ālasya)=आलस्य (अल्छीपना, कर्तव्य टार्ने बानी)•निद्राभिः (nidrābhiḥ)=र निद्रा (अत्यधिक सुत्ने, अचेत रहने बानी) द्वारा•तत् (tat)=त्यस तमोगुणले•निबध्नाति (nibadhnāti)=जीवात्मालाई बाँध्दछ•भारत (bhārata)=हे भरतवंशी अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर हे भरतवंशी अर्जुन! तमोगुणलाई चाहिँ अज्ञानबाट उत्पन्न भएको तथा सम्पूर्ण देहधारीहरूलाई भ्रमित (मोहित) बनाउने तत्त्व जान। त्यस तमोगुणले जीवात्मालाई प्रमाद (लापरबाही), आलस्य (अल्छीपना) र अत्यधिक निद्राद्वारा कडा रूपले बाँधिदिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

तमोगुणको अन्धकार: धृतराष्ट्र र कुम्भकर्णको प्रतीक

महाभारतमा धृतराष्ट्रको पुत्रमोह र अन्धोपना तमोगुणको बौद्धिक रूप थियो, जहाँ सबै सत्य थाहा पाउँदा पाउँदै पनि मानिसले आफ्ना गल्तीहरू देख्न सक्दैन (प्रमाद)। त्यस्तै रामायणमा कुम्भकर्ण तमोगुणका चरम प्रतीक थिए, जो ६ महिनासम्म निद्रा र आलस्यमा लट्ठिन्थे। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई चेतावनी दिँदै भन्नुहुन्छ: "हे भारत! तमोगुण सबैभन्दा तल्लो र खतरनाक खाडल हो। यसले विवेकको ज्योतिलाई पूरै छोपिदिन्छ। यसका तीन मुख्य लक्षण छन्: 1. प्रमाद: कर्तव्यको बेला अर्कै व्यर्थ कुरामा समय खेर फाल्नु (Procrastination/Distraction)। 2. आलस्य: गर्नुपर्ने काम थाहा हुँदाहुँदै पनि शरीर र मन भारी भएर सुतिरहनु वा ढिलासुस्ती गर्नु। 3. निद्रा: आवश्यकताभन्दा बढी सुत्नु र चेतनालाई अचेत अवस्थामा धकेल्नु। जब तमोगुण बढ्छ, मानिस पशुतुल्य बन्दछ।" युद्ध सुरु हुनुअघि अर्जुनको धनुष हातबाट खस्नु र शोकमा लड्नु पनि रजोगुण पछि तमोगुणको आक्रमण थियो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आलस्य र डिजिटल प्रमाद विरुद्धको आन्तरिक लडाइँ (Overcoming Lethargy and Brain Fog)

आजको आधुनिक जीवनमा तमोगुणको रूप बदलिएको छ, तर असर उस्तै छ: 1. डिजिटल प्रमाद (Doom Scrolling): - महत्त्वपूर्ण काम वा अध्ययन गर्नुपर्ने बेला घण्टौंसम्म मोबाइलमा रिल्स् वा व्यर्थ भिडियो हेरेर समय बर्बाद गर्नु 'प्रमाद' को आधुनिक रूप हो। 2. मानसिक आलस्य (Brain Fog & Inertia): - व्यायाम गर्न मन नलाग्नु, स्वस्थ खाना नखानु, कोठा फोहोर पारेर बस्नु र "भोलि गरौंला" भन्दै पन्छाउनु 'आलस्य' हो। 3. अत्यधिक निद्रा वा अचेतता: - समस्याहरूबाट भाग्नका लागि केवल सुत्न खोज्नु वा नशा र अत्यधिक खानपानमा भुल्नु तमोगुणको बन्धन हो। - यसबाट कसरी निस्कने? तमोगुणलाई हटाउन पहिले 'रजोगुण' (सक्रियता, व्यायाम, कडा परिश्रम) को प्रयोग गर्नुपर्छ, अनि रजोगुणलाई 'सत्त्वगुण' (शान्ति, ध्यान, स्वाध्याय) मा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

जब तपाईंलाई कुनै काम गर्न अत्यधिक अल्छी लाग्छ वा फोनमा झुण्डिन मन लाग्छ, तुरुन्तै ओछ्यान छोड्नुहोस्, मुख धुनुहोस् र केवल ५ मिनेटका लागि भए पनि तुरुन्तै आफ्नो कर्तव्य सुरु गर्नुहोस्।