Chapter 14 • Verse 7

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्।

तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥ ७॥

rajo rāgātmakaṁ viddhi tṛṣṇā-saṅga-samudbhavam |

tan nibadhnāti kaunteya karma-saṅgena dehinam || 7 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

रजः (rajaḥ)=रजोगुणलाई•राग-आत्म कम् (rāga-ātmakam)=कामना, वासना र रक्ति (आसक्ति) को स्वरूप भएको•विद्धि (viddhi)=तिमीले जान•तृष्णा-सङ्ग-समुद्भवम् (tṛṣṇā-saṅga-samudbhavam)=तृष्णा (अप्राप्त वस्तु पाउने तीव्र तिर्खा) र सङ्ग (प्राप्त वस्तुप्रतिको मोह) बाट उत्पन्न भएको•तत् (tat)=त्यस रजोगुणले•निबध्नाति (nibadhnāti)=कडा रूपले बाँध्दछ•कौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!•कर्म-सङ्गेन (karma-saṅgena)=सकाम कर्महरूको आसक्तिद्वारा (दिनरातको दौडधुपद्वारा)•देहिनम् (dehinam)=यस शरीरभित्रको जीवात्मालाई

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! रजोगुणलाई राग (कामना र वासना) को स्वरूप भएको तथा तृष्णा (अप्राप्त वस्तुको तिर्खा) र आसक्ति (प्राप्त वस्तुको मोह) बाट उत्पन्न भएको जान। त्यस रजोगुणले जीवात्मालाई कर्महरूको आसक्ति (फलको लोभ र अनवरत दौडधुप) द्वारा कडा रूपले बाँधिदिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

रजोगुणको अनन्त भोक: दुर्योधनको तृष्णा

महाभारतमा दुर्योधन रजोगुणको ज्वलन्त उदाहरण हुन्। दुर्योधनसँग विशाल हस्तिनापुर राज्य थियो, अतुलनीय धन थियो, तर उनको मनमा 'तृष्णा' (अझै धेरै पाउने तिर्खा) कहिल्यै मेटिएन। उनले पाण्डवहरूलाई पाँचवटा गाउँ दिन पनि अस्वीकार गरे, किनभने रजोगुणले मानिसलाई कहिल्यै तृप्त हुन दिँदैन। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई रजोगुणको प्रकृति सम्झाउँदै भन्नुहुन्छ: "हे कौन्तेय! रजोगुणको स्वभाव नै आगो जस्तो हो। आगोमा घिउ हालेपछि त्यो झन् दन्किन्छ। रजोगुणले मानिसलाई दुईवटा कुरामा फसाउँछ— 1. तृष्णा: जुन कुरा मसँग छैन, त्यो मलाई जसरी पनि चाहियो! (नयाँ पद, धेरै पैसा, ठूलो घर)। 2. सङ्ग: जुन कुरा मसँग छ, त्यो कसैले नखोसोस् भनेर दिनरात चिन्ता गर्नु। यसैको परिणामस्वरूप मानिस न सुत्न सक्छ, न शान्त बस्न सक्छ; ऊ दिनरात कर्म र दौडधुपको अन्धो चक्रव्यूहमा पिसिइरहन्छ।" यो चेतावनीले अर्जुनलाई युद्धको व्यक्तिगत प्रतिष्ठा र राज्य-भोगको लोभबाट माथि उठाउन मद्दत गर्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आधुनिक जीवनको 'हसल कल्चर' र अनन्त असन्तुष्टि (The Hustle Culture & The Thirst)

आजको २१ औं शताब्दीको कर्पोरेट संसार रजोगुणको साम्राज्य हो: - "अझ धेरै कमाऊ, अझ ठूलो पदमा पुग, छुट्टी नलिई दिनरात दौड, अरूलाई उछिन!" 1. रजोगुणको मनोवैज्ञानिक लक्षण: - कहिल्यै 'पर्याप्त' नलाग्नु (Never enough)। एउटा लक्ष्य पूरा हुनासाथ अर्को लक्ष्यको छटपटी सुरु भइहाल्नु। - मानसिक बेचैनी, उच्च रक्तचाप, अनिद्रा (Insomnia) र बर्नआउट (Burnout)। 2. समाधान: - गीताले कर्म गर्न निषेध गर्दैन; गीता भन्छ— "कर्म गर, तर फलको लोभ र तृष्णाको डोरीबाट मुक्त भएर गर।" - जब तपाईं रजोगुणको अन्धो आवेगलाई शान्त सत्त्वगुण र निष्काम सेवामा बदल्नुहुन्छ, तब कर्म थकान होइन, आनन्दको उत्सव बन्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

आज केही क्षण रोकिनुहोस् र आफूले पाएका कुराहरूप्रति कृतज्ञता (Gratitude) व्यक्त गर्नुहोस्। 'मलाई अझै धेरै चाहियो' भन्ने भित्री छटपटीलाई साक्षी बनेर हेर्नुहोस् र मनलाई शान्त पार्नुहोस्।